تاثیر مختار بر اذهان انقلابیون منطقه

پارسینه: تأثیر مجموعه مختارنامه بر تحولات منطقه؛ اختراع پدیده ای به نام رسانه، دریچه نوینی را به سوی بشر باز کرد و او را با دنیای جدیدی روبرو ساخت. پیش تر، حوادث و وقایع جهان محدود به افرادی بود که آن را تجربه می کردند و «سیالیت» جهان امری ملموس نبود. رسانه های دیداری-شنیداری، ماهیت جدیدی به روابط میان انسان ها بخشیده است؛ به این معنی که تعامل افراد و میزان حساسیت آنها نسبت به هم، روندی فزاینده پیدا کرده است. دولت ها و سازمان های غیر دولتی نیز به قدرت تأثیر گذاری رسانه ها بر افکار عمومی واقفند و به دنبال بهره وری از این قضیه هستند. قرن 21 را می توان اوج استفاده و بهره برداری از این نوع رسانه ها دانست. برای فهم بهتر تأثیر رسانه ها بر افکار عمومی و تحولات امروزی جهان، باید به سه انقلاب و تحول بزرگ که در چند دهه گذشته رخ داده، اشاره داشت؛ انقلاب در ارتباطات، انقلاب در سیاست، و انقلاب در حوزه روابط بین الملل. تحول در حوزه ارتباطات را می توان ناشی از گسترش پدیده اینترنت و ایضاً راه اندازی شبکه های رادیویی و تلویزیونی جهان گستر مانند: بی بی سی، سی ان ان، الجزیره، پرس تی وی و غیره دانست. چنین شبکه هایی امروزه منبع مهمی جهت تأمین اخبار و اطلاعات مخاطبان در گوشه و کنار جهان می باشند. انقلاب در حوزه سیاست به این شکل رخ داده که نگاه افکار عمومی به سیاست و اداره حکومت تغییر کرده است. امروزه به دلیل گسترش ارتباطات و افزایش سطح آگاهی افکار عمومی، تک صدایی و خودکامگی نمی تواند پاسخگو باشد و مشارکت شهروندان و افکار عمومی در فرایندهای سیاسی تبدیل به یک ضرورت شده است. و اما انقلاب در حوزه روابط بین الملل، منجر به تغییر در اهداف و ابزارهای سیاست خارجی شده است. با این توضیح که سیاست خارجی برایند دو عنصر است: اهداف (منافع) و ابزارها (استراتژی). امروزه دیگر کشورها صرفاً به دنبال اهداف سنتی مانند اهداف نظامی و بسط قلمرو و دسترسی به مواد خام و ... نیستند؛ بلکه در تلاشند اهدافی مانند «ارائه تصویر مطلوب» و «کسب اعتبار و پرستیژ» را نیز در دستور کار اهداف خود لحاظ کنند. ای بسا که اهمیت چنین اهدافی از اهداف سنتی بیشتر باشد؛ زیرا کسب اعتبار و ارائه تصویری مثبت از خود، می تواند مسیر را برای کسب اهداف دیگر هموار کند. امروزه ابزارهای سیاست خارجی نیز متحول شده است. ابزارهایی مانند «اقناع» persuasion) ( و «جذب» (attraction) بسیار کم هزینه تر و پر بازده تر از ابزارهای اقتصادی و نظامی است. از همین رو عده ای را نظر بر این است که امروزه پدیده ای به نام «قدرت نرم» وارد معادلات روابط بین المل شده است. قدرت نرم خود از منابعی مانند فرهنگ و عناصر ان از قبیل ارزش ها، هنجارها، آرمان ها و پندارها نشأت می گیرد؛ بنابراین میزان قدرت نرم یک کشور بستگی به میزان جذابیت و کشش فرهنگ و ارزش ها و آرمان ها و هنجارهای آن برای سایرین دارد. می توان گفت از میان سه تحول و انقلاب عمده ای که ذکر آن رفت، انقلاب ارتباطات سهم عمده ای در معادلات و مناسبات جهان امروز داشته باشد؛ انقلاب ارتباطات حتی می تواند به نوعی پیش درآمد انقلاب در سیاست و روابط بین الملل بوده است. کوتاه سخن اینکه سه تحول عمده ای که توضیح آن داده شد، موجد پدیده ای به نام «دیپلماسی عمومی» شده است. اجمالاً باید گفت دیپلماسی عمومی، دنباله رو دیپلماسی متعارف است و هر دو نوع دیپلماسی در پی کسب اهداف و منافع ملی از طریق ارتباط و تأثیرگذاری است، با این تفاوت عمده که در دیپلماسی عمومی یک طرف قضیه مردم یا افکار عمومی سایر کشورها و یک طرف دولتی است که ابتکار تأثیرگذاری را در دست دارد؛ در حالی که در دیپلماسی متعارف و سنتی دو طرف دولت هستند. دیپلماسی عمومی خود مبتنی بر یک روابط پیچیده میان سه بخش اساسی است: دولت، رسانه و افکار عمومی. بر اساس این فرمول می توان گفت دیپلماسی عمومی تلاشی است که یک دولت برای تأثیرگذاری بر افکار عمومی سایر کشورها از طریق رسانه انجام می دهد. بی شک رسانه ها اعم از شنیداری و دیداری نقش بی بدیلی در پیشبرد اهداف دولت ها دارند. توان و ظرفیت فرهنگی ایران برای تأثیرگذاری بر افکار عمومی از طریق رسانه ایران کشوری است که دارای تاریخی غنی و تمدنی دیرینه است. عظمت تمدن ایران گواهی بر وجود فرهنگی سترگ است که چنین تمدنی را خلق کرده است. امروزه که مفاهیم جدیدی مانند قدرت نرم و دیپلماسی عمومی وارد مناسبات روابط بین الملل شده، اهمیت فرهنگ و عناصر آن را در معادلات میان دولت ها و ملت ها مضاعف شده است. در این میان، کشورهایی مانند ایران که اهل فن بر عظمت و ظرفیت فرهنگی-تمدنی آن اجماع دارند، از موقعیت ممتازی برخوردارند. یکی از مهمترین ابزارهایی که فرهنگ ایران می تواند در قالب آن معرفی شود و به دنبال آن مخاطب جذب کند، مقوله فیلم سازی است. فیلم سازی روشی است که امروزه کشورها در خلال آن تلاش می کنند ارزشها و باورهای خود را به ورای مرزها معرفی و حمایت آن ها را جلب کنند. فرهنگ ایران متأثر از دو عنصر ایرانی و اسلامی است. بنابراین بایستی در شناسایی مخاطبان فیلم های ایرانی به یک نکته توجه داشت و آن نوع مخاطب متناسب با موضوعات فیلم است. در یک تقسیم بندی اجمالی می توان مخاطبان محصولات شنیداری-دیداری ایران از جمله فیلم را به چهار گروه تقسیم کرد: الف) شیعیان، ب) مسلمانان، ج) مخاطبان حوزه ایران فرهنگی، د) مخاطبان جهانی. بسته به موضوع و تم فیلم، مخاطبان آن متفاوت خواهد بود. به عنوان مثال، فیلم هایی مانند مختارنامه، امام علی (ع)، تنهاترین سردار و ولایت عشق، طبیعتاً بیشترین مخاطب را از گروه اول (شیعیان) جذب خواهد کرد. ضریب اطمینان جذب مخاطب از جهان تشیع می تواند از سایر گونه های مخاطبان بیشتر باشد؛ که این خود به دلیل «مرکزیت ایران در عالم تشیع» است. فیلم هایی مانند یوسف پیامبر (ع)، مریم مقدس که نوعاً روایت هایی اسلامی و مبتنی بر قرآن است، مخاطبان خود را فراتر از جهان شیعه خواهد داشت و گستره اسلام اعم از شیعه و سنی در حوزه مخاطبان چنین فیلم هایی خواهد بود. و یا فیلم حضرت محمد (ص)، که مجید مجیدی ساخت آن را به عهده گرفته است خواهد توانست حوزه اسلام را پوشش دهد. به همین ترتیب ساخت فیلم هایی که بیانگر عنصر ایرانی فرهنگ ماست می تواند مخاطبان خود را از حوزه ایران فرهنگی (قفقاز، آسیای مرکزی، آسیای باختری و شبه قاره) جذب کند. موضوعاتی از عنصر ایرانی فرهنگ ما، مانند زرتشت، کوروش کبیر، داریوش و ... می تواند در حوزه ایران فرهنگی برای مخاطب جذاب باشد. در مورد مخاطبان جهانی نیز می توان مفاهیمی که فرهنگ ما بدانها اشتهار دارد مانند «عدالت خواهی»، «همزیستی مسالمت آمیز»، «معنویت و عرفان» را در قالب فیلم سازی اشاعه داد. کما این که در حوزه صدا و رادیو شبکه ای با نام Voice of Justice به صورت برون مرزی پخش می شود. این شبکه رادیویی که چند زبان عمده دنیا پخش می شود با افشای ماهیت واقعی قدرت های بزرگ و صهیونیسم در پی جذب مخاطب در بعد جهانی است. به عنوان مثال با پخش اخبار و برنامه به زبان انگلیسی اسپانیولی و مالایی (زبان کشورهایی مانند اندونزی، مالزی) در صدد تأثیرگذاری بر مخاطبان در شبه قاره و آمریکای لاتین است. طیف مخاطبان برون مرزی سریال مختارنامه طبق توضیحات فوق، می توان گفت پخش برون مرزی مختارنامه مخاطبان اصلی خود را از جهان تشیع جذب کرده است. این سریال روایتی شیعی از حوادث دوران زندگی مختار ثقفی است که به خونخواهی از امام حسین (ع) برخاسته است؛ بنابراین ممکن است بخش هایی از فیلم مورد تأیید اهل تسنن نباشد. جوهره فیلم مختار، ادامه راه امام حسین (ع) در مبارزه با جور و فساد است؛ بدیهی است که پخش چنین فیلمی از شبکه های عرب زبان برون مرزی ایران مانند الکوثر و ifilm (آی فیلم) می تواند در نقش یک شتاب دهنده بر حوادث منطقه به ویژه در جوامع شیعی باشد. به نظر بسیاری از کارشناسان، سریال مختارنامه یکی از تأثیرگذارترین سریال های مذهبی تولید شده در دهه اخیر است. محمد سجاد واعظ در ماهنامه تحلیلی- تئوریک بیداری اسلامی که در اردیبهشت 1390منتشر شده درباره تأثیر مختارنامه بر جهان تشیع چنین می نویسد: با گذشت تنها دو هفته و پخش دو قسمت از سریال مختارنامه در شبکه های برون مرزی سیما، اخبار جالبی از میزان تأثیرگذاری این سریال بر ساکنان کشورهای همجوار به خصوص کشورهای عربی منطقه به گوش رسید. از آغازین روزهای پخش این سریال، عده ای به فکر ضبط و تکثیر عمده این سریال در باجه روزنامه فروشی ها و کتاب فروشی های عراق برآمدند. شیعیان کویتی و قطری نیز برای آغاز پخش این سریال لحظه شماری می کردند؛ به نحوی که همزمان با آغاز پخش این سریال تمام مغازه های توزیع کننده محصولات فرهنگی در عربستان و بحرین از سوی مأموران امنیتی مورد بازرسی قرار گرفت و به آن ها اخطار داده شد که از ضبط و فروش این سریال خودداری نمایند؛ در واقع به صورت غیررسمی ممنوعیت تماشای این سریال در کشورهای خلیج فارس اعلام شد. واعظ در ماجرای ارتباط با تعدادی از روحانیون و شیعیان بحرینی در جریان یک کمپین حمایت از مردم بحرین که در قبال فجایع اخیر ایجاد شده بود، درباره تأثیرات عمیق این سریال بر تحولات اخیر در این کشور گفتگو نموده است. به نقل از او، یکی از روحانیون بحرینی با اشاره به پخش سریال مختارنامه در بحرین اظهار داشته استه است: «یکی از دلایل خودباوری و از بین رفتن ترس شیعیان بحرین مشاهده آن وقایع و اتفاقاتی است که بر سر مختار و اصحاب سیدالشهدا (ع) آورده اند. وی ادامه می دهد: امروزه قیام علیه حاکمان فاسد نیاز به ابزارهای متفاوتی دارد که یکی از مهم ترین آن ها ابزار فرهنگی است. وی در ادامه می افزاید به جرأت می توان گفت، که سریال مختارنامه یکی از مؤثرترین ابزارهای قیام علیه حاکم فاسد بحرین بوده است. یکی دیگر از اعضای کمپین حمایت از مردم بحرین در خصوص نحوه تأثیرگذاری مختارنامه بر مخاطبان خود اظهار می دارد اگر بگویم یکی از مؤثرترین ابزارهای فرهنگی در جهت بیداری مردم بحرین سریال مختارنامه بوده، اعراق نکرده ام. در ادامه می افزاید: «با آغاز پخش این سریال از شبکه های ایرانی، مردم بحرین علاقه خاصی به آن نشان دادند و طولی نکشید که این سریال جایگاه ویژه ای در میان منازل شیعیان بحرینی پیدا کرد.» یکی دیگر از شیعیان بحرینی در این کمپین گفت: «متأسفانه فیلمنامه های قوی مانند مختارنامه بسیار معدودند و ای کاش این گونه سریال ها هرچه بیشتر تولید شوند.» یک جوان بحرینی نیز با بیان این که حتی در روزهای خونین اخیر در بحرین، بسیاری از شیعیانی که پس از پارازیته کردن شبکه های ایرانی توسط حکومت بحرین همچنان قادر به دریافت شبکه های ایرانی بودند شب را با سریال مختارنامه سپری کردند؛ افزود: «اگر ساخت یک سریال از اصحاب سیدالشهدا (ع) می تواند چنین تأثیری بر باورها و اعتقادات شیعیان بگذارد، نوشتن فیلم نامه های قوی از زندگی معصومین و به تصویر کشیدن آن می تواند تأثیرات جهانی فزاینده ای را به همراه داشته باشد.» سخن پایانی امروزه رسانه های دیداری-شنیداری نقشی بی بدیل در تحولات جهانی یافته اند. صرف نظر از تلاش هایی که دولت ها برای دستکاری افکار عمومی (Manipulation) و چارچوب دهی افکار عمومی(Framing) متناسب با منافع و منویات خود ترتیب می دهند و علی رغم این که برخی از پست مدرنیست ها، بر توان رسانه در نمایش اَبَر واقعیت (Hyper Reality) تأکید می کنند (به این معنی که رسانه ها بعضاً امر غیر واقعی را بیشتر از خود واقعیت، واقعی نشان می دهند)، از یک نکته بسیار مهم نباید غافل بود و آن تأثیر فزاینده رسانه بر آگاهی بخشی افکار عمومی (Priming)است. فیلم سازی یکی از خروجی های رسانه است که می تواند سهم عمده ای در آگاهی بخشی مخاطبان خود داشته باشد. سریال مختارنامه از جمله محصولاتی است که بی شک تأثیر قابل توجهی بر جوامع شیعی منطقه گذاشته است. تلاش دولت های حاکم در کشورهای منطقه بر ممنوعیت پخش سریال از طرقی مانند جمع آوری و پارازیته کردن شبکه های ایرانی مربوطه خود شاهدی بر این ادعاست.