معرفى چهره ‏هاى پاک در قرآن‏

الف: در این مقال به معرّفى چهره‏هاى پاکى که لازم است انسان در تمام طول عمر با آنان همراه باشد، مى‏پردازیم؛ زیرا همراهى با آنان پر منفعت‏ترین تأثیر را در همه حیات آدمى دارد. آیه اول: چهره‏هاى پاک در قرآن‏ لَیْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَکُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَالْیَومِ الآخِرِ وَالْمَلَائِکَةِ وَالْکِتَابِ وَالنَّبِیِّینَ وَآتَى الْمَالَ عَلَى‏ حُبِّهِ ذَوى‏الْقُرْبَى‏ وَالْیَتَامَى‏ وَالْمَسَاکِینَ وَابْنَ الْسَّبِیلِ وَالسَّائِلِینَ وَفِى الرِّقابِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّکَاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا وَالصَّابِرِینَ فِى الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِینَ الْبَأْسِ أُولئِکَ الَّذِینَ صَدَقُوْا وَأُولئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ‏] «۱». نیکى این نیست که روى خود را به سوى مشرق و مغرب کنید، بلکه نیکى [واقعى و کامل که شایسته است در همه امور شما ملاک و میزان قرار گیرد، منش و رفتار و حرکات‏] کسانى است که به خدا و روز قیامت و فرشتگان و کتاب آسمانى و پیامبران ایمان آورده‏اند، و مال و ثروتشان را با آن که‏ دوست دارند به خویشان و یتیمان و درماندگان و در راه ماندگان و سائلان و [در راه آزادى‏] بردگان مى‏دهند، و نماز را [با همه شرایطش‏] برپاى مى‏دارند، و زکات مى‏پردازند، و چون پیمان بندند وفاداران به پیمان خویشند، و در تنگدستى و تهیدستى و رنج و بیمارى و هنگام جنگ شکیبایند؛ اینانند که [در دین‏دارى و پیروى از حق‏] راست گفتند، و اینانند که پرهیزکارند. در این آیه دقت کنید، خداى بزرگ براى معرّفى و شناساندن نیکان روزگار پانزده خصیصه و ویژه‏گى بیان مى‏دارد، چنانچه این موارد عالى در وجود کسى پیدا و به این واقعیّت‏ها آراسته شد، انسان باید در طلب دوستى با او جدیّت کند و خود را با چنین منبع لطفى پیوند زده و از درخت پر ثمر وجود او همان سود را ببرد که خود او برده است، آرى، امیدوار، به چه چیزى امید دارد، اگر امید به مواد مادى عالم است و طلب تنها در آن مسیر است که این امید را همه حیوانات و کلیّه جانوران دارند. انسان باید غیر از امیدهاى مادّى به بهترین امیدهاى معنوى هم وصل گردد و از پس آن بهترین خواسته را پیدا کرده و سپس به آن خواسته‏ها جامه عمل بپوشاند. این میسّر نیست مگر با چنگ زدن به دامن اولیا و اتّصال به ذیل عنایت پاکان و نیکان. آیه دوّم: پرهیزکاران‏ وَالَّذِى جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أُولئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ* لَهُم مَا یَشَاؤُنَ عِندَ رَبِّهِمْ ذلِکَ جَزَاءُ الْمُحْسِنِینَ* لِیُکَفِّرَ اللَّهُ عَنْهُمْ أَسْوَأَ الَّذِى عَمِلُوا وَیَجْزِیَهُمْ‏ أَجْرَهُم بِأَحْسَنِ الَّذِى کَانُوا یَعْمَلُونَ‏] «۲». و آن که سخن راست و درست آورد و کسانى که آن را باور کردند، اینانند که پرهیزکارانند.* براى آنان نزد پروردگارشان آنچه بخواهند فراهم است؛ این است پاداش نیکوکاران؛* تا خدا [به رحمتش‏] زشت‏ترین اعمالى که انجام دادند از آنان محو کند، و آنان را بر پایه بهترین عملى که همواره انجام مى‏دادند پاداش دهد. منظور از راستى در این آیه شریفه تمام واقعیت‏هاى الهى وایمان به آن و اجراى آن است و به حقیقت اینان صاحبان ارزشند و معاشرت با آنان و دنبال کردن راهشان علّت سعادت دو جهان براى انسان است، کسى که امید به سعادت دارد باید به طلب اینان و راهشان برخیزد. آیه سوم: مؤمنان‏ إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ یَرْتَابُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ فِى سَبِیلِ اللَّهِ أُولئِکَ هُمُ الصَّادِقُونَ‏] «۳». مؤمنان فقط کسانى‏اند که به خدا و پیامبرش ایمان آورده‏اند، آن گاه [در حقّانیّت آنچه به آن ایمان آورده‏اند] شک ننموده و با اموال و جان هایشان در راه خدا جهاد کرده‏اند؛ اینان [در گفتار و کردار] اهل صدق و راستى‏اند. آیه چهارم: ذاکران و صابران‏ إِنَّ الْمُسْلِمِینَ وَالْمُسْلِمَاتِ وَالْمُؤْمِنِینَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَالْقَانِتِینَ وَالْقَانِتَاتِ وَالصَّادِقِینَ وَالصَّادِقَاتِ وَالصَّابِرِینَ وَالصَّابِرَاتِ وَالْخَاشِعِینَ وَالْخَاشِعَاتِ وَالْمُتَصَدِّقِینَ وَالْمُتَصَدِّقَاتِ وَالصَّائِمِینَ وَالصَّائِمَاتِ وَالْحَافِظِینَ فُرُوجَهُمْ وَالْحَافِظَاتِ وَالذَّاکِرِینَ اللَّهَ کَثِیراً وَالذَّاکِرَاتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُم مَّغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِیماً] «۴». مسلماً خدا براى مردان و زنان مسلمان و مردان و زنان با ایمان، و مردان و زنان عبادت‏پیشه، و مردان و زنان راستگو و مردان و زنان شکیبا، و مردان و زنان فروتن، و مردان و زنان صدقه دهنده، و مردان و زنان روزه‏دار، و مردان و زنان حفظ کننده خود از پلیدى‏هاى جنسى، و مردان و زنانى که بسیار یاد خدا مى‏کنند، آمرزش و پاداشى بزرگ آماده کرده است. البتّه باید توجّه داشت که تمام این حقایق در وجود یک آشناى با خدا، اعم از مرد و زن، جمع است، این‏طور نیست که مرد و زنى یکى از این صفات را داشته باشند و آن‏گاه براى آنان آمرزش و اجر بزرگ باشد. اصولًا مؤمن همه این خصوصیّات را داراست؛ زیرا این واقعیت‏ها از توابع ایمان واقعى است و هرکجا ایمان باشد این حقایق هم هست. پس چه نیکوست که انسان در طلب آنان که آراسته به این برنامه‏ها هستند برآید و البتّه امید واقعى سازنده این طلب و خواسته، در وجود انسان است. آیه پنجم: مردان الهى‏ رِجَالٌ لَّا تُلْهِیهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَیْعٌ عَن ذِکْرِ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلَاةِ وَإِیتَاءِ الزَّکَاةِ یَخَافُونَ یَوْماً تَتَقَلَّبُ فِیهِ الْقُلُوبُ وَالأَبْصَارُ] «۵». مردانى که تجارت و داد و ستد آنان را از یاد خدا و برپا داشتن نماز و پرداخت زکات باز نمى‏دارد، [و] پیوسته از روزى که دل‏ها و دیده‏ها در آن زیر و رو مى‏شود، مى‏ترسند. این بیم و ترس همان است که در فصل‏هاى گذشته به تفصیل، توضیح داده شد، بیمى که علّت خوددارى انسان از هر گناهى است. آیه ششم: اوصاف مؤمنان‏ قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ* الَّذِینَ هُمْ فِى صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ* وَالَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ* وَالَّذِینَ هُمْ لِلزَّکَاةِ فَاعِلُونَ* وَالَّذِینَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ* إِلَّا عَلَى‏ أَزْوَاجِهِمْ أَوْ مَا مَلَکَتْ أَیْمَانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَیْرُ مَلُومِینَ* فَمَنِ ابْتَغَى‏ وَرَاءَ ذلِکَ فَأُولئِکَ هُمُ الْعَادُونَ* وَالَّذِینَ هُمْ لِأَمَانَاتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ رَاعُونَ* وَالَّذِینَ هُمْ عَلَى‏ صَلَوَاتِهِمْ یُحَافِظُونَ* أُولئِکَ هُمُ الْوَارِثُونَ* الَّذِینَ یَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِیهَا خَالِدُونَ‏] «۶». بى‏تردید مؤمنان رستگار شدند.* آنان که در نمازشان [به ظاهر] فروتن [و به باطن با حضور قلب‏] اند.* و آنان که از [هر گفتار و کردارِ] بیهوده و بى‏فایده روى‏گردانند،* و آنان که پرداخت کننده زکات‏اند،* و آنان که نگه دارنده دامنشان [از شهوت‏هاى حرام‏] اند،* مگر در [کام جویى از] همسران یا کنیزانشان که آنان [در این زمینه‏] مورد سرزنش نیستند.* پس کسانى [که در بهره‏گیرى جنسى، راهى‏] غیر از این جویند، تجاوزکار [از حدود حق‏] هستند.* و آنان که امانت‏ها و پیمان‏هاى خود را رعایت مى‏کنند،* و آنان که همواره بر [اوقات و شرایط ظاهرى و معنوى‏] نمازهایشان محافظت دارند.* اینانند که وارثان‏اند،* وارثانى که [از روى شایستگى‏] بهشت فردوس را به میراث مى‏برند [و] در آن جاودانه‏اند. آیه هفتم: صابران‏ إِنَّ الإِنسَانَ لَفِى خُسْرٍ* إِلَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ] «۷». [که‏] بى‏تردید انسان در زیان‏کارى بزرگى است؛* مگر کسانى که ایمان آورده و کارهاى شایسته انجام داده‏اند و یکدیگر را به حق توصیه نموده و به شکیبایى سفارش کرده‏اند. آیه هشتم: مجاهدان‏ لکِنِ الْرَّسُولُ وَالَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ جَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَأُولئِکَ لَهُمُ الْخَیْرَاتُ وَأُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ‏] «۸». ولى پیامبر و کسانى که با او ایمان آوردند با اموال و جان هایشان جهاد کردند، اینانند که همه خیرات [دنیا و آخرت‏] براى آنان است و اینانند که رستگارند. آیه نهم: رستگاران‏ التَّائِبُونَ الْعَابِدُونَ الْحَامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّاکِعُونَ السَّاجِدُونَ الآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَالْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللّهِ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ‏] «۹». [آن مؤمنان، همان‏] توبه‏کنندگان، عبادت کنندگان، سپاس‏گزاران، روزه‏داران، رکوع کنندگان، سجده‏کنندگان، فرمان‏دهندگان به معروف و بازدارندگان از منکر و پاسداران حدود و مقرّرات خدایند و مؤمنان را [به رحمت و رضوان خدا] مژده ده. آیه دهم: مهاجران‏ وَالَّذِینَ هَاجَرُوا فِى اللَّهِ مِن بَعْدِ مَا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُم فِى الدُّنْیَا حَسَنَةً وَلَأَجْرُ الآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کَانُوا یَعْلَمُونَ‏] «۱۰». و آنان که پس از ستم دیدنشان براى به دست آوردن خشنودى خدا هجرت کردند، یقیناً آنان را در این دنیا در جایگاه و مکانى نیکو جاى دهیم، و قطعاً پاداش آخرت بهتر و برتر است، اگر مى‏دانستند [که داراى چه کمیّت و کیفیتى است‏]. آیه یازدهم: ناصحان‏ وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضَهُمْ أَولِیاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَیُقِیمُونَ الصَّلَاةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَیُطِیعُونَ اللّهَ وَرَسُولَهُ أُولئِکَ‏ سَیَرْحَمُهُمْ اللّهُ إِنَّ اللّهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ‏] «۱۱». مردان و زنان با ایمان دوست و یار یکدیگرند؛ همواره به کارهاى نیک و شایسته فرمان مى‏دهند و از کارهاى زشت و ناپسند بازمى‏دارند، و نماز را برپا مى‏کنند، و زکات مى‏پردازند، و از خدا و پیامبرش اطاعت مى‏نمایند؛ یقیناً خدا آنان را مورد رحمت قرار مى‏دهد؛ زیرا خدا تواناى شکست‏ناپذیر و حکیم است. آیه دوازدهم: پروا پیشه‏گان‏ وَمَن یَأْتِهِ مُؤْمِناً قَدْ عَمِلَ الصَّالِحَاتِ فَأُولئِکَ لَهُمُ الدَّرَجَاتُ الْعُلَى‏] «۱۲». و کسانى که مؤمن بیایند در حالى که کارهاى شایسته انجام داده‏اند، براى آنان برترین درجات است. آیه سیزدهم: بندگان حضرت حق‏ وَعِبَادُ الرَّحْمنِ الَّذِینَ یَمْشُونَ عَلَى الأَرضِ هَوْناً وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَاماً* وَالَّذِینَ یَبِیتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَقِیَاماً* وَالَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذَابَ جَهَنَّمَ إِنَّ عَذَابَهَا کَانَ غَرَاماً* إِنَّهَا سَاءَتْ مُسْتَقَرّاً وَمُقَاماً* وَالَّذِینَ إِذَا أَنفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا وَلَمْ یَقْتُرُوا وَکَانَ بَیْنَ ذلِکَ قَوَاماً* وَالَّذِینَ لَا یَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ وَلَا یَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِى حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَلَا یَزْنُونَ وَمَن یَفْعَلْ ذلِکَ یَلْقَ أَثَاماً* یُضَاعَفْ لَهُ الْعَذَابُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَیَخْلُدْ فِیهِ مُهَاناً* إِلَّا مَن تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صَالِحاً فَأُولئِکَ یُبَدِّلُ اللَّهُ‏ سَیِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ وَکَانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِیماً* وَمَن تَابَ وَعَمِلَ صَالِحاً فَإِنَّهُ یَتُوبُ إِلَى اللَّهِ مَتَاباً* وَالَّذِینَ لَا یَشْهَدُونَ الزُّورَ وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا کِرَاماً* وَالَّذِینَ إِذَا ذُکِّرُوا بِآیَاتِ رَبِّهِمْ لَمْ یَخِرُّوا عَلَیْهَا صُمّاً وَعُمْیَاناً* وَالَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّیَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْیُنٍ وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِینَ إِمَاماً] «۱۳». و بندگان رحمان کسانى‏اند که روى زمین با آرامش و فروتنى راه مى‏روند، و هنگامى که نادانان آنان را طرف خطاب قرار مى‏دهند [در پاسخشان‏] سخنانى مسالمت‏آمیز مى‏گویند،* و آنان که شب را براى پروردگارشان با سجده و قیام به صبح مى‏رسانند،* و آنان که مى‏گویند: پروردگارا! عذاب [دوزخ‏] را از ما بگردان که مسلماً عذاب آن پایدار و همیشگى است.* قطعاً دوزخ بد قرارگاه و بد اقامت گاهى است.* و آنان که وقتى انفاق مى‏کنند، نه از حدّ معمول [و متعارف‏] مى‏گذرند و نه تنگ مى‏گیرند، و [انفاقشان‏] همواره میان این دو در حدّ اعتدال است.* و آنان که معبود دیگرى را با خدا نمى‏پرستند، و کسى را که خدا خونش را حرام کرده است، جز به حق نمى‏کشند، و زنا نمى‏کنند و کسى که این اعمال را مرتکب شود به کیفر سختى برسد.* روز قیامت عذابش دو چندان شود، و در آن با خوارى و سرشکستگى جاودانه ماند.* مگر آنان که توبه کنند و ایمان آورند و کار شایسته انجام دهند که خدا بدى‏هایشان را به خوبى‏ها تبدیل مى‏کند و خدا بسیار آمرزنده و مهربان است.* و هر که توبه کند و کار شایسته انجام دهد قطعاً به صورتى پسندیده و نیکو به سوى خدا باز مى‏گردد.* و آنان که در مجلس غنا و دروغ‏پردازى و امور باطل حاضر نمى‏شوند، و هنگامى که بر گفتار و کردار لغو مى‏گذرند، با بزرگوارى و متانت مى‏گذرند،* و آنان که وقتى به آیات پروردگارشان پندشان دهند، در برابر آن با حالت کرى و کورى نمى‏افتند، [بلکه با گوش شنوا و چشم بصیرت به آن دل مى‏دهند]* و آنان که مى‏گویند: پروردگارا! ما را از سوى همسران و فرزندانمان خوشدلى و خوشحالى بخش، و ما را پیشواى پرهیزکاران قرار ده. چنین بندگانى که اوصافشان ذکر شد، پاداش پایداریشان را در راه بندگى خدا، غرفه‏هاى جنّت و حفره‏هاى بهشتى مى‏یابند که در آنجا با تحیّت و سلام در شادمانى، یکدیگر را ملاقات کنند و در آن بهشت که جایگاه بسیار نیکو و مقامى بلند است؛ تا ابد جاوید و متنعّم خواهند بود. یک‏بار دیگر در تمام آیاتى که در این فصل گذشت به خصوص آیات سوره فرقان دقّت کنید و ببینید چه نوع مردمى قابل دوستى و معاشرت هستند و انسان خواسته و طلب خود را باید در چه مسیرى قرار دهد؟ در حقیقت باید گفت: آنان که داراى سرمایه امیدند- امید به حیات پاک و آخرت آباد و امید براى بدست آوردن مایه‏هاى انسانى و امید به بقاى حق، و خشنودى الهى و سعادت دنیا و آخرت- بهترین حالت طلب را دارند و یک رشته طلب آنان متوجّه یافتن عاشقان خداست، تا با یارى آنان و از برکت معاشرت با آن وفاداران، به مقام قرب خدا و مقام رضایت و خشنودى او برسند.