اخیرا معاونت برنامه ریزی ونظارت راهبردی ریاست جمهوری و وزارت امور اقتصاد و دارایی، به طور همزمان، گزارش هایی را در خصوص میزان وابستگی بودجه به نفت وهمچنین میزان درآمدهای نفتی از طریق برخی خبرگزاری ها انتشار دادند که بر اساس آنها در چهارساله اول برنامه چهارم مصرف دلارهای نفتی در بودجه 12درصد کاهش یافته وهمچنین مجموع درآمدهای نفتی در چهار ساله 84 تا 87 حدود 212 میلیارد دلار است.

این گزارشها اگر چه نشانگر بخشی از واقعیت ها ومیزان درآمد ونحوه خرج کرد درآمدهای نفتی کشور است، اما قطعا تمام واقعیت نیست چرا که از یک سو محاسبات آماری نشان می دهد وابستگی به درآمد های نفتی در بودجه سالهای برنامه چهارم افزایش یافته وهم میزان درامدهای نفتی حدود 57میلیارد دلار بیش از آن چیزی است که گزارش وزارت اقتصاد نشان می دهد.

اصولا در محاسبه میزان وابستگی بودجه به نفت مسیرهای متفاوتی وجود دارد.هم می توان ، با محاسبه ارقام مربوط به درآمد حاصل از فروش نفت وگاز در قالب میزان واگذاری های دارایی های سرمایه ای وبرداشت ها ازحساب ذخیره ارزی را ملاک قرار داد که معاونت برنامه ریزی ریاست جمهوری این مساله را ملاک قرارداده است.

اما واقعیت این است که در محاسبه میزان وابستگی بودجه به نفت دست کم باید میزان مالیات عملکرد نفت وهمچنین سود سهام شرکت ملی نفت که اساسا بنیان نفتی دارند را نیز در آنها لحاظ کرد وکارشناسان تا کنون بر اساس این معیار وابستگی به نفت را محاسبه کرده اند البته می توان از این نیز فراتر رفت چراکه بخش عمده درآمدهای غیرنفتی کشور تا حد زیادی (تامرز90درصد)ریشه در نفت دارد؛اما در هرحال اکنون آنچه در میزان محاسبه وابستگی از سوی کارشنان معیار قرار می گیرد، میزان مصرف درآمدهای نفتی از محل فروش نفت خام، مالیات عملکرد نفت، سود سهام شرکت نفت وبرداشت از حساب ذخیره ارزی است.

بر این اساس محاسبات نشان می دهد، میزان وابستگی به نفت در بودجه سنواتی در چهار ساله برنامه چهارم توسعه تا سال 87 نسبت به چهار ساله آخر برنامه سوم با حدود چهار درصد رشد از 8/58 به 2/62 افزایش پیدا کرده است ودر سال 87 نیز میزان وابستگی به درآمدهای نفتی 66درصد بوده است.

محاسبات آماری نشان می دهد میزان مصرف درآمدهای حاصل از نفت دربودجه های سنواتی طی چهار ساله برنامه چهارم بالغ بر 1/155 هزارمیلیارد تومان است که با توجه به مجموع عملکرد بودجه چهار ساله برنامه چهارم معادل 6/251 هزار میلیارد تومان، میزان وابستگی به نفت بالغ بر 2/62 درصد است.

نکته اساسی آن است که با وجود درامدهای سرشار نفتی آمارهای موجود بانک مرکزی نشان دهنده کندشدن آهنگ رشد ارزش افزوده در بخش صنعت، معدن وکشاورزی است واین به معنای آن است که منابع کشور به نحو مطلوب مدیریت نشده است .
از دیگر ارقام، افزایش میزان وابستگی بودجه جاری کشور به درآمدهای نفتی است،در حالی که بر اساس فروض اصلی برنامه چهارم توسعه، باید میزان وابستگی بودجه جاری به نفت صفر شود اما آمار نشان می دهد،هزینه های جاری کشور نزدیک به 47درصد وابسته به نفت است. همچنين مجموع درآمدهاي دولت از محل صادرات نفت و گاز طي چهار ساله اول برنامه جهارم (تا پايان آذر 87 )بالغ بر 269 ميليارد دلار است كه نزديك به 180 درصد نسبت به چهار ساله آخر برنامه سوم افزايش نشان مي دهد.

در همين حال مقايسه ارقام مربوط به مصارف ارزي دولت‌‌هاي مجري در چهار ساله آخر برنامه سوم توسعه و چهار ساله اول برنامه چهارم توسعه نشان مي‌دهد مجموع مصارف ارزي دولت نهم با 7/144 درصد رشد از 9/82 به 9/202 ميليارد دلار بالغ شده است.

ميزان مصارف درآمدهاي نفتي در دوره چهار ساله اول برنامه چهارم توسعه، (87-84) نسبت به چهار ساله آخر برنامه سوم توسعه (83-80) با 157 درصد رشد از 44/602 هزار ميليارد ريال به 1551 هزار ميليارد ريال افزايش يافته است.

برداشت بودجه‌اي ازحساب ذخيره ارزي با 4/149 درصد رشد از 72/177 به 2/523 هزار ميليارد ريال رسيده است.
محاسبات آماري نشان مي‌دهد طي چهار ساله اول برنامه چهارم توسعه، خالص واگذاري دارايي‌هاي سرمايه‌اي و مالي بالغ بر 97/718 هزار ميليارد ريال است. طي همين زمان مجموع خالص واگذاري دارايي‌هاي مالي و سرمايه‌اي و مصارف درآمدهاي نفتي كشور نيز طي زمان مذكور بالغ بر 832 هزار ميليارد ريال است.

مقايسه اين رقم با ميزان بودجه جاري چهار سال برنامه چهارم توسعه كه بالغ بر 3/1797 هزار ميليارد ريال است، نشان مي‌دهد وابستگي هزينه‌هاي جاري دولت طي چهار سال اول برنامه چهارم بالغ بر 2/46 درصد است. براساس فروض اصلي قانون برنامه چهارم توسعه و سياست‌هاي كلي آن، وابستگي بودجه جاري به نفت طي برنامه چهارم توسعه بايد به صفر مي‌رسيد.

ارقام نشان مي‌دهد دولت طي چهار سال اول برنامه، بدون احتساب ارقام برداشت از حساب ذخيره ارزي بالغ بر 2/222 ميليارد دلار مصارف ارزي داشت و طي همين مدت بالغ بر 7/80 ميليارد دلار نيز از حساب ذخيره برداشت كرده است. مقايسه ارقام چهار ساله اول برنامه چهارم توسعه با چهار ساله آخر برنامه سوم توسعه نشان مي‌دهد مصارف ارزي دولت نهم بدون احتساب برداشتها از ذخيره ارزي 3/86 درصد نسبت به چهار ساله آخر برنامه سوم توسعه افزايش يافته است. و برداشت از حساب ذخيره نيز 308 درصد رشد كرده است.
براين اساس مجموع مصارف ارزي دولت طي چهار سال 84 تا 87 بالغ بر 3/202 ميليارد دلار است.

مقايسه كارنامه نفتي دولت هاي مجري برنامه هاي سوم و چهارم