پیشنهاد قطر به ایران چه بود؟

صبح نو: این روزها تهران صحنه یک «ترافیک دیپلماتیک» کم‌سابقه است. از نامه‌ای که از سوی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، برای دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران ارسال شد تا رفت‌وآمد پیاپی هیئت‌های دیپلماتیک از کشورهای مختلف، همگی نشان از یک واقعیت دارند: مسیر دیپلماسی اگرچه پرپیچ‌وخم، اما فعال است. در مرکز این ترافیک، قطر قرار دارد؛ کشوری که در این دوره به «اصلی‌ترین میانجی» میان ایران و آمریکا تبدیل شده است.

«ترافیک میانجی‌ها» در تهران نشانه‌ای از فشار زمان است. مساله حملات نظامی احتمالی پس از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا و همچنین احتمال ازسرگیری تنش‌ها، میانجی‌ها را برای دستیابی به نوعی تفاهم افزایش داده است. در این میان، قطر با ارائه یک طرح مرحله‌ای، سعی دارد پیش از آنکه پنجره دیپلماسی بسته شود، حداقل یک «توافق بر سر چارچوب» را تثبیت کند. سرنوشت این طرح، به پاسخ نهایی تهران و انعطاف واشنگتن در قبال گام‌های متقابل بستگی خواهد داشت.

برای فهم آنچه قطر روی میز گذاشته، باید ابتدا شکاف بنیادین میان مواضع دو طرف را دید. ایران یک بسته هفت‌شرطی را به میانجی ارائه کرده است: از رفع تحریم‌ها و در دسترس قرار گرفتن دارایی‌های مسدودشده گرفته تا پایان دادن به جنگ در همه جبهه ها و پذیرفتن توافق ایران و عمان(ترتیبات جدید تنگه هرمز). موضع تهران صریح است: این هفت شرط باید اجرا شود، و تنها پس از آن نوبت به ادامه مذاکره می‌رسد. ایران پیشنهاد کرده بود که شروط «ظرف هفت روز و حتی چهار روز» اجرا شوند اما پیش از آن «هیچ مذاکره‌ای درباره پرونده هسته‌ای صورت نگیرد.»

در سوی دیگر، آمریکا خواهان مذاکره مستقیم و رو‌در‌رو است؛ دیداری که در آن هم درباره 7 شرط ایران و هم درباره مسائل هسته‌ای به‌طور هم‌زمان گفت‌وگو و تفاهم شود. به بیان دیگر، واشنگتن می‌خواهد «در جلسه بنشینند و به تفاهم برسند»، در حالی که تهران می‌گوید «اول شرط را اجرا کن، بعد بنشینیم حرف بزنیم.»

پیشنهاد قطر: پلی میان دو موضع متضاد

قطر تلاش کرده است با طراحی یک فرآیند مرحله‌ای، این دو موضع متضاد را به هم نزدیک کند. جوهره پیشنهاد دوحه که به تهران ارائه شد، انجام یکسری اقدامات و تفاهم کلی از سوی طرفین است تا بعد وارد مذاکره اصلی شوند.

رویترز در گزارشی درباره پیشنهاد قطر نوشته بود: در این چارچوب هفت‌روزه، تهران و واشنگتن ملزم می‌شوند هر روز اقداماتی مشخص برای اعتمادسازی انجام دهند. این اقدامات روزانه می‌تواند شامل گام‌هایی از سوی هر دو طرف باشد: ایران ممکن است در گام‌های اولیه حسن نیت خود را نشان دهد و آمریکا نیز هم‌زمان بخشی از فشارها را کاهش دهد. چند کشور نیز قرار است ضامن اجرای این توافق باشند.

در جزئیات محتمل‌تر، گزارش‌ها از تبادلی حکایت دارند که پیش‌تر نیز مطرح شده بود: آزادسازی بخشی از دارایی‌های مسدودشده ایران (از جمله حدود ۶ میلیارد دلار در بانک‌های قطر) در ازای اجازه دادن به بازرسان آژانس بین‌المللی انرژی اتمی برای بازدید از تأسیسات هسته‌ای. که هنوز منایع ایرانی تایید نکرده اند. این همان پیشنهاد میانه است که طرح ایران (توقف کامل تنش‌ها پیش از هر بحث هسته‌ای) و طرح آمریکا (مذاکره هم‌زمان بر سر همه چیز) را به یکدیگر پیوند می‌دهد: یک توافق کلی مقدماتی، سپس چند اقدام متقابل محدود، و آنگاه ورود به فرآیند مذاکراتی گسترده‌تر.

واکنش اولیه ایران به این پیشنهاد، اما، مثبت نبوده است. یک مقام ارشد ایرانی به رویترز گفته است که «ایده‌های مطرح‌شده از سوی قطر برای ایران غیرقابل قبول است» و حتی اصل ارائه یک «پیشنهاد جدید» را زیر سؤال برده است. تهران نگران است که این طرح، در عمل پرونده هسته‌ای را به میان مذاکرات بازگرداند؛ موضوعی که ایران بارها تأکید کرده تا اجرای کامل شروطش حاضر به ورود به آن نیست.

با این حال، انتظار می‌رور ایران تا پایان هفته پاسخ رسمی خود را اعلام کند و در صورت پیشرفت، روند هفت‌روزه از هفته بعد آغاز شود. این نشان می‌دهد که اگرچه تهران علناً طرح را رد کرده، اما کانال دیپلماتیک همچنان باز است و قطر به عنوان میانجی، هنوز در حال آزمون‌وخطای فضاهای مشترک است.

درواقع طرح قطر یک «نقشه راه» عملیاتی میانه برای خروج از بن‌بست است. این ایده، از سوی تهران هنوز در حال بررسی است.