فرهنگ مقتدر، فرهنگ غالب
معمولاً برای اشاره به این مفهوم از واژههای "نفوذ"، "سلطه"، "قدرت"، "امپریالیسم" و رایجتر از همه "هژمونی" استفاده می شود. اما حضرت آیتالله خامنهای در این گفتار از واژه و اصطلاح جامع و متفاوتی استفاده كردند كه علاوه بر تازگی و بومی بودن، دارای بار منفی و تهاجمی نیست و در عین استحكام و عدم انفعال، بار استعماری و سلطهجویانه ندارد.
محمدرضا زائری در یادداشتی با عنوان "فرهنگ مقتدر، فرهنگ غالب" برای پایگاه اطلاعرسانی دفتر نشر آثار رهبری (Khamenei.ir) به تشریح نکاتی پیرامون دیدار اخیر رهبر انقلاب با مسؤولان و نمایندگان فرهنگی ایران در خارج از كشور پرداخت. محمدرضا زائری از روحانیون جوانی است که سوابق متعدد فرهنگی و به خصوص رسانهای وی از او چهرهای متفاوت ساخته است. وی مدیر مسئولی نشریه خانه، خیمه و سردبیری روزنامه همشهری را در کارنامه خود دارد و اکنون در بیروت مشغول تحصیل است. زائری از دیدار رهبر انقلاب با مسئولان و نمایندگان فرهنگی ایران در خارج از كشور اینگونه نقل میکند: - اهتمام عالمانه و دقیق رهبر انقلاب به حوزه فرهنگ و زیرشاخههای مختلف آن تازگی ندارد و باور جدّی ایشان به این مقوله- نه در حد تعارف و بهعنوان زینتالمجلس، بلكه در سطح یك اساس و مبنای اصیل اجتماعی و زیربنای ساختمان جامعه- آشكار است. توجه رهبر انقلاب به این موضوع و هوشیاری ایشان در این زمینه ریشه در جوانی و قبل از انقلاب دارد و اهتمامات و بیاناتشان در طول سالهای تصدی ریاستجمهوری و دوران رهبری در این زمینه گواه این مدّعاست. سخنان ایشان خطاب به نمایندگان فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در خارج از كشور و تأكید بر مفهوم "اقتدار فرهنگی" باید در همین فضا و در ادامهی سخنان و رهنمودهای پیشین رهبر انقلاب در موضوع فرهنگ بررسی و تحلیل شود. اهمیت این سخنان علاوهبر مضمون آن به یك نكتهی مهم نیز برمیگردد و آن واژهسازی و اصطلاحپردازی ظریف و حساس ایشان است. - معمولاً برای اشاره به این مفهوم از واژههای "نفوذ"، "سلطه"، "قدرت"، "امپریالیسم" و رایجتر از همه "هژمونی" استفاده می شود. اما حضرت آیتالله خامنهای در این گفتار از واژه و اصطلاح جامع و متفاوتی استفاده كردند كه علاوه بر تازگی و بومی بودن، دارای بار منفی و تهاجمی نیست و در عین استحكام و عدم انفعال، بار استعماری و سلطهجویانه ندارد. اگر در آغاز شكلگیری مفهوم و اصطلاح سلطهی فرهنگی، "آنتونیو گرامشی" واضع تعبیر هژمونی فرهنگی، به اقتضای دغدغههای آن روزگار، بر اقتصاد تأكید داشت و اگر پس از او امثال "میشل فوكو" و "یورگن هابرماس" باز به اقتضای شرایط بر سیاست تمركز كردند، امروز رهبر انقلاب از سر درك تحولات رو به آینده در عصر ایمان و دانش، اهتمام ویژه خود را بر سه عنصر "علم، دین و هنر" مبذول داشتهاند. آنچه اینك بدان نیازمندیم، سامان دادن به این نظریه در عرصه اجرا و صورتبندی سیاستها و راهبردها و ابزار براساس این رهنمود است و این مهم جز با درك هوشمندانه اقتضائات و ویژگیهای این مرحله ممكن نخواهد شد. جنس قدرت فرهنگ، نرم است و از جنس اقناع و باورمند ساختن مخاطب و مجموعه هدف مثلاً از طریق تأثیرگذاری گروههای مرجع، نه با اكراه و اجبار. در گذشته چون جوامع بسته بود، مشكل چندانی در این مسیر وجود نداشت و سازوكارهای سنتی به شكل طبیعی متكفّل این انتقال بودند، اما اكنون این جابهجایی ارزشها و هنجارهای فرهنگی باید از طریق مدیریت صحیح و سیاستگذاری فرهنگی و به تعبیر رهبر معظم انقلاب "مهندسی فرهنگی" در داخل جامعه و نیز به وسیله "دیپلماسی فرهنگی" در روابط میان جامعهای صورت گیرد. - بر این اساس، حل مشكلات یا اهتمام به دغدغههایی از نوع "حجاب" و "مُد" یا "موسیقی" و "مواد مخدر" اگر خاستگاه فرهنگی نداشته باشند، به نتیجه نمیرسند. این موضوعات فرمایشی و دستورپذیر و بخشنامهای نیست كه بتوان با برخوردها و معالجات دیگر برایشان چارهاندیشی كرد كه فرمودند: "لاینتشرُ الهُدی إلّا من حیث انتشر الضّلال؛ هدایت از همان مسیری محقّق میشود كه گمراهی شكل گرفته است." این معالجهی فرهنگی تنها زمانی قابل تصور است كه فرهنگ مقتدری داشته باشیم تا بتواند قدرت و حضور خود را به شكل طبیعی و با پذیرش حقیقی مخاطب گسترش دهد و غلبه كند. "اقتدار فرهنگی" مقدمهی "غلبه فرهنگی" است و نمونههایش در طول تاریخ و همین امروز هم فراوان و به سادگی قابل مشاهده است.7 آمریكا با رویكرد جهانیسازی در پی گسترش ارزشهای حاكم خود بر همهی جهان است و گستردگی روابط میان جوامع و شرایط جدید اجتماعی در سطح بینالمللی، زمینهی این نفوذ را فراهم میسازد. بدینترتیب "كارآمدی سیاسی، شكوفایی اقتصادی، توانمندی علمی، جذابیتهای هنری و مقبولیت دینی" یك نظام در مجموع، مشروعیت فرهنگی را ایجاد میكنند و اگر این عناصر پنجگانه پیوستگی و همگونی لازم را داشته باشند، میتوانند در یك بازه زمانی طولانی، بهتدریج اقتدار این نظام را در عرصهی فرهنگ فراهم سازند. - مسیر تأثیرپذیری مخاطب از فرهنگ بیگانه، هرچه بوده راه تغییر هم همان است؛ یعنی اگر مخاطب شكل مویش را بهخاطر علاقه و دلبستگی به یك ستاره ی موسیقی یا بازیكن فوتبال انتخاب كرده، نمیتوان با ارشاد مستقیم یك معلم ریاضی و فیزیك آن را تغییر داد، بلكه باید گروه مرجع او تغییر كند. راه حل بنابراین تنها در مسیر تأثیر و القای سلطه و نفوذ مؤسسات و نهادهای اجتماعی در حوزهی تربیت است. حوزهی تربیت دو گرایش دارد؛ "تربیت آموزشی" در محیط های مدارس، خانواده، مساجد و هیأتهای مذهبی و گروه همسالان و دوستان از یك طرف و "تربیت رسانهای" در محیط ابزارهای ارتباطی همچون تلویزیون، مطبوعات، اینترنت، بازیهای كامپیوتری و سینما. آنچه كه امروز بدان نیازمندیم، عملیاتی كردن اندیشههای رهبر انقلاب است. ولایت فقیه یعنی ولایت فكر، اندیشه، دانش، فقه و فهم كه این سبب افتخار و اطمینان ماست. اگر در برخی كشورها نظامهای دیكتاتوری با كودتا حاكمیت مییابند و در برخی كشورهای منطقه شاهان و رؤسا مدالهای نظامی به سینه میآویزند و رسماً اعلام میكنند كه از پادگان به عرصهی حكومت رسیدهاند، ولیفقیه پشتوانهی كارآمدی خود را در عرصهی حاكمیت، از كتابخانهها، مراكز علمی و محافل عقلی استمداد میكند. - در روزگار ما كه دوران "سختستیز" گذشته و عصر "نرمستیز" آغاز شده است، باید جنگ و نبرد آشكار فرهنگی را باور كرد و آن را جدّی گرفت و دریغ كه دشمن آن را از ما بسیار جدیتر تلقی میكند. چنانكه امیرمؤمنان فرمود: "عجبا من جدّ هؤلاء فی باطلهم و فشلكم عن حقّكم؛ شگفتا از جدیت و اهتمام آنان كه میدانند از باطل حمایت میكنند و سستی شما كه میبینید حق با شماست!" اینك مشكل و درد دقیقاً این است كه خطوط میانی این مقابلهی فرهنگی دارای خلل هستند. از یك سو فرماندهی این میدان دفاع و جبهه نبرد نرم با هوشیاری و دردمندی در اتاق فرمان، بیدار و مقتدر ایستاده و با تمام وجود برای این ستیز مهیّاست، شب نخوابیده و چشم به كار دارد. از سوی دیگر سربازان جان بر كف و فرمانپذیر و مجاهد و مخلص، با تمام وجود منتظر فرمان عملیات هستند، شب نخوابیدهاند و گوش به فرمانند. اما دریغ كه معمولاً فرماندهان میانی به هر دلیل یا قدرت و شایستگی ندارند یا در انجام وظیفهی خود كوتاهی میكنند. دشمن در حال پیشروی است و فرمانده، آگاهانه به هدایت عملیات میپردازد. سربازان هم آماده و منتظرند اما در این میان یا مهمات نمیرسد یا كالكهای عملیاتی گم میشود و یا نیروها به غلط جابهجا میشوند. مشكل فرماندهان میانی هستند!