چوگان، کارکرد فراموش شده نقشجهان
در دوره صفويه، اسبها در ميدان نقشجهان ميتاختند و سوارکاران با چوبهاي چوگان، بازي زيبايي را پديد ميآوردند. ميگويند شاه عباس بر ايوان عاليقاپو مينشسته و اين بازي را تماشا ميکرده است.
خبرگزاري ميراث فرهنگي: ميدان هزار نقش نقشجهان از آغاز پيدايش تا امروز، هربار نقش تازهاي زده است و هرچند روزي محل برگزاري بازي چوگان بود اما امروز با نقش تازهاي، به بوستاني بزرگ بدل شده که بخشي از حافظه تاريخي مردم اصفهان را شکل داده است. هرچند بحثهايي درباره احياء بازي چوگان در اين ميدان ثبت جهاني زمزمه ميشود، اما کارشناسان معتقدند که چنين کاري امکانپذير نيست. به گزارش CHN ميدان نقشجهان اصفهان که به سال 1358 در فهرست ميراث جهاني به ثبت رسيده يکي از آثار مهم کشور است که در دوره صفويه ساخته شده و گفته ميشود که بازيهاي چوگان در آن برگزار ميشده است. اين ميدان در سده يازدهم هجري قمري (سده هفدهم ميلادي) يکي از بزرگترين ميدانهاي جهان بوده است و در دوره شاه عباس و جانشينان او محل بازي چوگان، رژه ارتش، چراغاني و محل نمايشهاي گوناگون بوده است. دو دروازه سنگي چوگان از آن دوره هنوز در ميدان باقي است که از انجام اين ورزش در آن دوره حکايت ميکند. اين ميدان همچنين محل برگزاري جمعه بازارهاي عظيم بودهاست. يکي از اولين مراسم رسمي که در اين ميدان برگزار شدهاست، بازگشت پيروزمندانه امامقلي خان از فتح جزيره هرمز به پايتخت (اصفهان) بودهاست. ورزش چوگان، بازي شاهان ناميده شده است (زيرا بيشتر در ميان پادشاهان و بزرگان رواج داشت) و از ورزشهاي کهن ايراني است. نام چوگان از نام چوبي که در آن استفاده ميشود گرفته شدهاست. اين بازي در ابتدا ورزش نظاميها بود که سوارکاران ايراني در آن استعداد اسبهاي جنگي خود را به نمايش ميگذاشتند. چوگان به هنگام کشور گشايي داريوش اول در هند، در آن سرزمين رواج يافت. اروپاييان در زمان صفويان و در زمان استعمار خود در هند، با اين بازي آشنا شدند و آن را در سراسر اروپا پخش کردند. بعدها نيز ورزشهايي از قبيل گلف و هاکي پديد آوردند که دستههاي استفاده شده در اين بازيها به همان چوب چوگان شبيه است. اين ورزش در ايران پس از صفويان کمکم رو به فراموشي رفت. در دوره پهلوي بازي چوگان دوباره مورد توجه قرار گرفت اما پس از انقلاب بحثهايي درباره احياء اين ورزش باستاني و سنتي ايرانيان مطرح شد که از آن جمله ميتوان به ثبت ملي اين بازي و پيشنهاداتي درباره احياء زمين چوگان ميدان نقشجهان اشاره کرد. بحثي که تا امروز نيز ادامه دارد و هنوز به نتيجه نرسيده است. امروز فضاي مستطيل شکل ميان نقش جهان چمنکاري شده و از زمان دوره پهلوي نيز حوض بزرگي در وسط آن کار گذاشته شده است. به همين علت اين ميدان از 70 سال گذشته تا امروز کاربري خود را تغيير داده است. کارکردهاي امروزي ميدان نقشجهان باعث شده تا امکان تغيير آن مشکلاتي را به همراه آورد. «عباس صنيعزاده»، مدير سابق پايگاه ميراث جهاني ميدان نقشجهان با غيرممکن دانستن احياء زمين چوگان در اين ميدان تاريخي به CHN ميگويد: «بازي چوگان در زمين خاکي برگزار ميشود. آن زمان که در ميدان چوگان بازي ميکردند، مغازههاي اطراف ميدان که امروز به 200 دهنه مغازه ميرسند، نبودند. بر همين اساس خاکي که از بازي چوگان به هوا بلند ميشد کسي را آزار نميداد و از سوي ديگر امکان برگزاري بازي را در ايام مختلف امکانپذير ميکرد. اما امروز نه تنها اين امکان فراهم نميشود که در صورت برگزاري بازي خاک زمين، روزگار کسبه ميدان را تيره و تار ميکند.» به گفته اين کارشناس ميراث فرهنگي، ميدان نقشجهان امروز، نقش تازهاي را ايفا ميکند که شامل نقش توريستي، سياسي و مذهبي است. احياء بازي چوگان در زمين ميدان با اين نقش تازه سازگار نيست و از سوي ديگر مردم اصفهان نيز به کاربري جديد ميدان عادت کردهاند و کسب و کاري به راه انداختهاند. صنيعزاده ميگويد: «امروز واحدهاي تجاري مختلفي، از فروشگاههاي صنايع دستي گرفته تا مواد خوراکي و دکههاي فروش لوازم زينتي در ميدان شکل گرفته است. هر يک از اين واحدها امکان بازي چوگان را در ميدان منتفي ميکند. ميدان نقشجهان با کاربري توريستي به کسب و کار مردم حاشيه آن نيز کمک ميکند و به همين علت تغيير کاربري آن مشکلات بسياري را به همراه دارد.» اما موضوع ديگري نيز مطرح است؛ و آن وجود دو بناي تاريخي مسجد امام و شيخ لطفالله است که با کاشيکاريهاي زينتي زيبايي تزئين شدهاند. صنيعزاده ميگويد: «خاک ناشي از بازي چوگان بر جداره اين کاشيها مينشيند و باعث ميشود که رنگ و روي آنها از بين برود. امروز هزينههاي زيادي صرف پاکسازي اين کاشيها شده و احياء بازي چوگان منجر به کثيف شدن کاشيها ميشود. اما از گرد و خاک که بگذريم بحث زمينلرزههاي سم اسبان مطرح ميشود. به گفته صنيعزاده بازي چوگان ميتواند به بقاي ميدان نقشجهان لطمه بزند. دويدن اسبها، آنهم با تعداد زياد در ميدان ميتواند زمينلرزههاي خفيفي ايجاد کند که در درازمدت به بدنه قديمي ميدان آسيب وارد کند. چمنکاري و ساخت حوض در ميدان نقشجهان به سال 1316 بازميگردد. زمان پهلوي اول ماموريت ميدان که پيش از آن محل برگزار چوگان و گرد هم آمدن تجار مسافر و دستفروشها بود به پايان ميرسد و ماموريت تازهاي به گردن اين ميدان تاريخي گذاشته ميشود. اما نکته جالب آن است که پيش از دوره پهلوي هرگز اين ميدان چمنکاري نشده بود و از آنجايي که صفويان به ساخت باغهاي زيبا مشهورند اما اين ميدان را که در مجاورت دو مسجد مهم تاريخي ساخته شده است را سرسبز نکردند. کارشناسان معتقدند که صفويان به زمين اصفهان آشنا بودند. آنها اندازه آبهاي زيرزميني را ميدانستند و براي حفاظت بيشتر از مساجد ميدان و کاخ عاليقاپو، زمين مياني را خاکي نگه داشته بودند تا هم نياز بازي چوگان برطرف شود و هم اينکه آب بيشتري به اين زمين نفوذ نکند. اما امروز با چمنکاري و ساخت حوض، احتمال ميرود که سطح آبهاي زيرزمين ميدان هم بالا آمده باشد و به همين علت ميتوان پيشبيني کرد که ميزان رطوبت خاک ميدان نسبت به دوره صفويه افزايش يافته است. گفته ميشود که علياکبر اصفهاني هنگام ساخت مسجد امام، پس از پيريزي و سفتکاري، به مدت 5 سال بنا را رها ميکند و سپس باقي آن را ميسازد. برخي معتقند که اين وقفه به دليل رطوبت خاک بوده و اين معماري ماهر ايراني، با آگاهي از اين موضوع و جهت نشست کامل بنا، چنين تدبيري ميانديشد. هرچند احياء زمين خاکي و بازي چوگان منجر به جمعآوري چمنها و حوض ميشود اما با کاربريهاي تازه ميدان اينکار امکانپذير نيست و بهتر است کارشناسان به فکر راهحلي تازه براي حفاظت از اين اثر ميراث جهاني باشند.