تهرانی ها نگران نباشند، زلزله قابل پیش بینی نیست
بعضی از متخصصین میگویند شاید گسلهای ری اصلاً گسل نباشند. حتی در مورد اینکه کدامیک از گسلها مهمتر هستند هم اختلاف وجود دارد.
سعید منتظرالقائم معاون پیشگیری و کاهش خطرپذیری سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران مهندس راه و ساختمان و از سال 82 در این سازمان مشغول فعالیت است. وی که برخلاف بسیاری از مقامات اجرایی، به راحتی و بدون هرگونه هراسی از زلزله سخن می گفت، به مردم تهران توصیه کرد:« نگران زلزله ای که قرار است همین الان یا 400 سال دیگر آید، نباشند و به زندگی روزمره خود ادامه دهید». متن کامل مصاحبه فردا با سعید منتظرالقائم معاون پیشگیری و کاهش خطرپذیری سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران را در زیر می خوانید. آقای منتظرالقائم از شایعات وقوع زلزله در کلان شهر تهران شروع میکنیم. به چه میزان احتمال وقوع زلزله جدی است؟ اساساً میتوان زلزله را پیشبینی کرد؟ تهران جزء مناطق پرخطر از نظر زلزله است. زلزله به طور حتم در تهران رخ خواهد داد، کما اینکه در گذشته هم اتفاق افتاده است. به طور مثال بین سالهای 855 تا 958 میلادی زلزلههایي در تاریخ ثبت شده که برخي از آنها شهر ری كه در آن زمان شهر عمده منطقه بوده را تخریب کرده ولی در سدههای اخیر زلزله جدی و شدید در تهران نداشته ایم. آخرین زلزله جدی و خسارتبار سال 1830( 1209 هـ . ش) بود که در آن زمان مردم تهران چند روزی خارج از شهر چادر زدند. برخی کارشناسان می گویند در تهران حدوداً هر 170 سال زلزله عمده رخ میدهد و ما امروز از آن 170 سال گذشته ایم ولی نباید اگر این 170 سال، 180 سال شود خیلی هراسان شویم که 10 سال هم دیر شده چراکه ممکن است 400 سال دیگر هم زلزلهای اتفاق نیافتد. در تاریخ در بعضی از مواقع به فاصله یک سال دو زلزله اتفاق افتاده است در عین حال که در یک دوره 500 یا 600 سال زلزلهای نیامده است. در مجموع باید گفت اعلام خطر باید برای کسی باشد که امکان واکنش داشته باشد وگرنه ترساندن مردم و ایجاد تشویش خیلی مؤثر نیست؛ این بحثها در مهندسی سازهها مطرح است و مطرح كردن آنها به اين شكل براي مردم به صلاح نیست. خب پس چرا بحث زلزله به یکباره برسر زبانها افتاد؟ مگر نه اینکه زلزله قابل پیش بینی نیست، پس چرا بدون هیچ دلیل علمی این اعلام خطر از سوی مقامات مسئول به مردم رسید؟ باید از این کار خوشحال هم باشیم، وقتی رئیسجمهور کشور اعلام خطر میکند و شخصاً پیگیر این مسئله است، برای سازمان مدیریت بحران نوید خوبی است چرا که جنبههای مثبت فراوانی در پی دارد. درست است که میتوانیم از این اعلام خطر آقای احمدینژاد به عنوان یک امتیاز مثبت یاد کنیم ولی مگر در همه کلانشهرهای دنیا هم احتمال وجود زلزله وجود ندارد؟ چرا تنها زلزله تهران رسانهای شد و مردم به هراس افتادند؟ بهتر نبود با یک برنامهریزی درازمدت به مقاومسازی ساختمانها، بیمارستانها، مدارس و ... می پرداختیم؟ البته شاید کمکردن جمعیت شهر، به خاطر زلزله صلاح نباشد ولی در عین حال باید اقدامات لازم انجام شود. بعد از اعلام در پیش بودن زلزله باید منتظر برنامههایی از جمله بازسازی بافتهای فرسوده شویم. به طور کلی در این زمینه و حتی نظارت بر مقاومسازیهای ساختمانها، اقدام مثمرثمری انجام شد؟ در چند سال گذشته همه مسئولان این امور درگیر بحث های این چنینی بوده اند اما خیلی از کارها مستلزم وقت و برنامهریزی بیشتری است، ورود به بحث بافت فرسوده بحث دشواری است، نحوه تأمین هزینهها، مشارکت مردم و... اما به هر حال فعالیت در این زمینه ها شروع شده است. در قسمتهای شهرری یا قسمتهای جنوبی تهران که بافتهای فرسوده بیشتری دارد، چه کارهائی انجام شده؟ باید در نظر داشته باشیم، مشكلي که امروز پیش روی ماست، محصول دهها یا صدها سال گذشته است که با کار چند ماهه یا چند ساله نمیتوان كاملا آن را حل کرد. البته یک سری اقدامات کوتاه مدت مانند تأمین اسکان اضطراری در این مناطق انجام شده و طی زمان ارتقای کیفیت ساختمانسازی یا مقاومسازی نیز جلو خواهد رفت. این پروسه چند سال در دست مسئولان است و درباره مقاومسازی ساختمانها صحبت میشود پس این مسئله برای امروز و دیروز نیست. آقای منتظرالقائم نباید نتیجهای هم به چشم دید؟ پروژههای کاهش خطر در برنامه 5 یا 10 ساله تمام نمیشود. چه از زمان کرباسچی و چه در دوره شهرداران بعدی قدمهای مؤثری در این رابطه برداشته شد. ما از مراحل جنینی شروع کردیم، بچه شدیم، امروز به یک جوان در حال رشد تبدیل شده ایم که در حال شروع کارهای اساسی است. در این زمینه از کشورهای دیگر مانند ژاپن و امریکا و یا کشورهای زلزلهخیز که تجارب قابل توجهی در این زمینه دارند، کمک گرفتهاید؟ از اواخر دهه 70 پروژهای به نام "ریز پهنهبندی لرزهای" را شروع کردیم، هدف این پروژه شناسایی مخاطره زلزله در شهر تهران و آسیبپذیری این شهر بود. متعاقباً پروژه دیگری به نام "طرح جامع پيشگيري و مديريت بحران تهران" انجام شد که در آن یک سری پروژه برای کاهش خطر زلزله در تهران تدوين شد که بر اساس آن می بایستی پروژه ها طی 12 سال انجام می شد، بسیاری از این پروژهها را هم اجرائی کردیم. به عنوان مثال در اجراي پروژه «تقویت و توانمندسازی توان مقابله با بحران زلزله» اتاق بحران شهر تهران توسط سازمان ساخته شد. یکی از اقداماتی که در همین اتاق با همكاري متخصصان ژاپنی انجام شد، طرح "سامانه تخمین سریع خسارات زلزله" بود. بعد از زلزله، خسارات زیادی در مناطق آسیبدیده ایجاد میشود که نیازهای زیادی به امداد رسانی به وجود مي آورد، کشور ایران منابعی دارد که میتواند این نیازهای سنگین را پاسخ دهد اما فاصله زماني میان این نیازها و توانها وجود دارد که براي كوتاه كردن آنها باید اطلاعات لازم جهت چگونگی ارائه خدمات را به دست آوریم. با ایجاد این سیستم، با فاصله 6-5 دقیقه بعد از زلزله، نقشه توزیع خسارات را خواهیم داشت و بر همین اساس نیروهای امدادی و دیگر امکانات توزیع خواهد شد. این سیستم متشکل از چند ایستگاه شتابنگاری است که در سطح تهران 10 عدد از آن نصب شده که در صورت وقوع زلزله، نگاشت هاي آن به صورت اتوماتیک ثبت و به صورت «برخط» به مرکز پردازش در اتاق بحران منتقل میشود، در آنجا اطلاعات پردازش و با یک سری اطلاعات دیگر از جمله توزیع جمعیت و ساختمانها، برآورد خرابي ساختمان ها و تعداد تلفات و مجروحين نتيجه مي شود. چه میزان بودجه برای کلانشهر تهران جهت فعالیتهای روتین یا اقدامات لازم در زمان بروز زلزله در نظر گرفته شده؟ نقطه ضعفی که در موارد مربوط به بحران در تمام دنیا وجود دارد، این است که بودجهها بیشتر صرف مقابله میشود تا پیشگیری. شهرداری تهران در زمان نیاز به بودجه، بیشتر از اندازهای که خواستهایم بودجه میدهد. میزان بودجه برای مقابله به بحران زلزله را اعلام می کنید؟ در مقایسه با کلانشهرهای دیگر مشکل بودجه ندارید؟ رقم بوجه را نمی توانیم اعلام کنیم ولی در کل بودجه خوبی به ما میدهد و بيشتر آن هم صرف پیشگیری از خسارات زلزله میشود. یک سری پیشبینی هایی برای تلفات زلزله و آسیبپذیری برخی مناطق از سوی رسانه ها اعلام شده است. سازمان مدیریت بحران تهران آن را تأیید میکند؟ این برآوردها به درد مردم نمیخورد چرا که ابزاری برای کارهای کارشناسی مسئولان بحران است تا خود را بیشتر آماده کنند. اگر میگوئیم در زمان وقوع زلزله در تهران، یک میلیون نفر خانه خود را از دست میدهند، باید نتیجه این باشد که برای اسکان این یک میلیون نفر آماده باشیم و اگر گفته میشود این تعداد مجروح خواهیم داشت، برای این است که ظرفیت مراکز درمانی را افزایش دهیم نه اینکه تنها مردم را به هراس اندازيم. شما آمار ارائه شده مبنی بر خسارات جانبی فعال شدن گسلهای تهران را تأیید میکنید؟ این نتایج ارائه شده بر اساس مطالعاتي بود که سازمان در حدود ده سال پيش با جایکا انجام داد و در آن اثرات ناشی از فعال شدن هرکدام از گسل ها برآورده شد ولی این برآوردها خیلی دقیق نیست. خب شما چند درصد این پیشبینی را تأیید میکنید؟ کاربرد این ارقام اصلاً در رسانهها نیست، نباید مردم تحت تأثیر آن قرار گیرند، ارقام برای این است که ما خود را آماده کنیم. باز هم تاکید می کنم آمارهای منتشر شده در رسانه ها صحیح نیست چراکه خیلی از اطلاعات پایه از جمله توزیع جمعیت در تهران، نوع ساختمانها و ... دقيق نیست. آقای منتظرالقائم اگر همین امروز در تهران زلزله بیاید، سازمان چند درصد آمادگی مقابله با این بحران را دارد؟ تا حد آمادگی ایدهآل فاصله زیادی داریم اما همین آمادگی در چند سال گذشته بسیار بیشتر شده، سیستم اتاق بحران در عرض چند دقیقه اطلاعات لازم را میدهد ولی در زلزلههای قبلی تا چند روز طول میکشید تا خسارات و تلفات مشخص شود. در سال هاي گذشته بیش از 100 پایگاه پشتيباني مديريت بحران مجهز به تجهیزات لازم در مناطق مختلف تهران ایجاد کردهایم. گروههای دوام (داوطلب واکنش اضطراری محله) در هر محله درحال تشکیل و سازماندهی هستند تا در زمان بروز بحران، وارد عمل شوند، به هر حال سعی میکنیم تا به حد قابل قبولی برسیم. ساعات طلائی سازمان برای پوشش دهی حادثه زلزله چند ساعت است؟ کمتر از یک ساعت ستاد تشکیل میشود و ما اطلاعات را در اختیار می گیریم، پس این قسمت 100درصد آماده است اما نیروهای دیگر نسبتاً آماده هستند چراکه اگر صددرصد آماده بودند دیگر اسم بحران برای زلزله نمیگذاشتیم، بحران به معنای این است که امکانات کمتر از نیازها باشد. احتمال فعال شدن چه گسلهایی در تهران وجود دارد؟ این موضوع خیلی قطعی نیست و زمین شناسان درباره آن اختلاف نظر دارند. حتی بعضیها میگویند شاید گسلهای ری اصلاً گسل نباشند. حتی در مورد اینکه کدامیک از گسلها مهمتر هستند هم اختلاف وجود دارد. نظر سازمان در این رابطه چیست؟ سازمان هم تابع نظر متخصصین است و سعی میکند از بهترین اجماع استفاده کند. متخصصان که هنوز به اجماع نرسیدهاند. کارهای علمی همین طور است. در زلزله هیچ چیز به طور قطعي قابل پیشبینی نیست. به طور مثال سال 2008 در کشور چین زلزلهای با بزرگي 8 اتفاق افتاد و حدود 87 هزار نفر کشته و 400 هزار نفر زخمی به جاي گذاشت و میلیونها نفر را هم بیخانمان کرد. این زلزله در جایی اتفاق افتاد که متخصصین زلزله در چین آنجا را منطقه اي کمخطر میدانستند و اصلاً انتظار چنین زلزلهای را نداشتند و به خاطر همین هم غافلگیر شدند چرا که از 3 هزار سال پیش هیچ زلزله بزرگی در این منطقه اتفاق نیفتاده بود. ولی آقای منتظرالقائم با صرف همین مثالها که نمیتوانیم ریسک کنیم و بگوئیم شاید گسلهای تهران به زودی فعال نشوند. چنین چیزی نمیگوئیم. تمام تلاش خود را هم به کار میبریم ولی در کشور ما مطالعات کافی روی گسلها انجام نشده، خود ما سوالات بسیاری داریم از جمله اینکه ميزان فعاليت گسلها چقدر است؟ طول و قطعهبندی آنها به چه میزان است؟ یعنی هیچ اطلاعاتی در این خصوص در دست نیست؟ اطلاعات خوبی جمعآوری شده ولی کافی نیست. سازمان، متخصصان زمینشناسی در اختیار دارد یا فقط از نظرات مرکز ژئوفیزیک در خارج از سازمان استفاده میکند؟ عموماً از نظرات محققین در قالب پروژههای تحقیقاتی استفاده میکنیم. به عنوان مثال در شهر تهران توانستیم گسلها را با دقت خوبی شناسایی کنیم و نقشه آن هم اخیراً تهیه و به نهاد مربوطه ابلاغ شد تا در زمینه طرح هاي جامع و تفضيلي شهرسازی و صدور پروانه از آن استفاده شود. در کنار آن در حال نهائی کردن ضوابط ساختن ساختمان در پهنه بندي گسلي هستیم. در همین مطالعات متوجه شدیم که اطلاعات جمعآوری شده درباره گسلها باید بیش از این توسعه پیدا کند چرا که اطلاعات زیادی از میزان فعالیت بسیاری از این گسلها در دست نیست و باید در قالب پروژههای تحقیقاتی در سالهای آینده به آن برسیم. زلزله های کوچک گسل های موجود در تهران را فعال تر نمی کند؟ زلزله به معنای تخلیه انرژی است، قاعدتا وقتی این انرژی تخلیه شود خطرات نیز کاهش می یابند. ولی اخیرا برخی از کارشناسان می گویند این تخلیه انرژی پدیده دیگری به نام تنش انرژی را هم همراه دارد، بر این اساس اگر در گسلی زلزله ای اتفاق افتد، تنش به گسل های دیگر انتقال داده می شود و امکان زلزله در آنها را افزایش و یا کاهش می دهد. سازمان اقدامی جهت مقاومسازی در تهران انجام داده؟ اقدامات خوبی تا به حال انجام شده. تعدادی از مدارس تهران مقاوم سازی شده، بسیاری از پلهای تهران هم ارزيابي و مقاوم سازي شده، البته مقاوم سازی هم فرآیندی پیچیده و طولانی است البته نباید فراموش کرد کار بزرگ با موضوعات متعدد، زمان بر است. به طور مثال وزارت آموزش و پرورش از طریق سازمان نوسازی و تجهیزات مدارس، در حال اجرا کردن برنامه های مقاوم سازی است. این طرح از چه زمانی شروع شده؟ از اوایل دهه 80 به سمت اجرائی شدن رفته است. پیشرفت خوبی هم داشته؟ پیشرفت خوب یا بد تابع بودجه، برنامه ريزي و امكانات فني است. بعضی مواقع نتوانستند بودجه خوب جذب کنند، بعضی مواقع هم بودجه خوب بوده اما امکانات فنی کافی نبوده است. میتوانیم به مقاوم بودن این ساختمانها امیدوار باشیم؟ بله حتماً. ولی تأکید بیشتر باید بر ساخت و سازهای جدید باشد. با این روند پیشرفت فعالیت سازمان پیشگیری از بحران و دیگر نهادها میتوانیم مطمئن باشیم که قدرت پوشش بهینه بحران ناشی از زلزله را داریم؟ طرح جامع "پيشگيري و مديريت بحران زلزله تهران" حاصل همکاری با جایکا در سال هاي 81 تا 83 است، طبق این برنامه طی یک برنامه 12 ساله اقداماتی انجام مي شود که به سطح قابل قبولی از میزان خسارات زلزله نزدیک شویم. اقدامات متعددی هم از جمله تجهیز اتاق بحران و توانمندسازی سیستم مقابله، مقاوم سازی ساختمانهای بیمارستانها و مدارس و تقویت سیستم واکنش بحران وزارت بهداشت برای درمان مجروحین پيش بيني شده است. با این حساب 8 سال دیگر به آمادگی کامل می رسید؟ اگر به نحوی که شروع شده ادامه پیدا کند، مسلماً خسارات کاهش پیدا میکند. مردم باید بدانند در عین حال که کار سختی است، بودجه صرف می کنیم و در حال کار کردن هستیم البته نقش مردم هم خیلی مهم است به جای اینکه ما برای مردم کار کنیم، باید همراه مردم کار کنیم. به عنوان نمونه یکی از مهم ترین کارهایی که انجام می دهید و مردم هم از آن بی خبرند را توضیح می دهید؟ سازمان پیشگیری و مدیریت بحران برای ساختمان های آسیب پذیر طرحی را به نام «مقاوم سازی نسبی ساختمانها» توسط متخصصین دانشگاهی تدوین کرده که بر اساس این طرح، میتوان ساختمانهاي معمولي و تا 4 طبقه را به گونهای مقاوم سازی کرد که در زمان زلزله، بر سر افراد فرو نریزد. در طول یک تا دو ماه میتوان ساختمان را مقاوم سازی کرد که البته کار شهروندان را از نظر هزینه و نیاز فنی نسبت به مقاوم سازی های مرسوم بسیار راحتتر میکند. این طرح نمونهای در کشورهای خارجی ندارد و آزمايشگاه هاي دانشكده فني دانشگاه تهران و دانشگاه شریف، آزمایشات خود را هم بر روی بعضي اجزاي آن انجام دادهاند. مخارج این طرح به چه میزان است؟ با مخارج کم عیوب اساسی ساختمان ها برطرف میشود. به طور مثال برای ساختمانهای 200 تا 300 متری حدود 20 میلیون تومان هزینه این طرح است که البته نازک کاری ساختمان را هم شامل میشود. آقای منتظرالقائم مردم هر چقدر هم از زلزله هراسان باشند باز هم تن به پرداخت این رقم نمی دهند، سازمان برای این موضوع چاره ای اندیشیده؟ برای تامين هزینههای این طرح، بدنبال طرق گوناگون خصوصا تامين وام براي مردم خواهیم بود، حتی در نمونه های اول از لحاظ فنی، تهیه نقشه و پیمانکار نیز کمک های بسیاری خواهیم کرد. این طرح از چه زمانی اجرا می شود؟ زمان اجرای این طرح امسال است. درصدد هستیم که با اخذ مصوبه از شورای شهر، مقداری از بودجه شهرداری را صرف کمک به مردم برای اجرای این طرح کنیم. با توجه به اینکه هرگونه تغییر در ساختمان نیاز به اخذ مجوز از شهرداری دارد، ايجاد روال براي صدور پروانه و مجوز اجرای كار را هم در دستور كار داريم شهروندان می توانند در زمان تغييراتي نظير سنگ کردن و یا رنگ کردن منازل، این کار را انجام دهند تا مخارج اضافی هم برایشان نداشته باشد. ممکن است این ساختمان پس از زلزله قابل تعمیر نباشد ولی نکته مهم اینجاست که حداقل جان خود را از دست نمی دهید. تهران محله هایی را هم دارد که حتی قابل مقاوم سازی هم نیستند، برای آنها چه تدابیری اندیشیده شده؟ بر اساس مصوبه سال گذشته شورای شهر تهران طرحي به نام "طرح جامع کاهش خطرپذیری زلزله در شهر تهران"، اخیراً در دست انجام است. بر اساس يكي از پروژه هاي پيش بيني شده در اين طرح در بافتهاي فرسوده در فواصل 200 متر، زمینی را مي توان براي امدادرسانی آزاد كرد. بر اساس این طرح شاید مشکل بافت فرسوده حل نشود، اما مشکل امدادرسانی به آنجا در زمان بحران حل میشود. برای مناطق آسیبپذیر چه فکری کرده اید؟ مناطق آسیبپذیر شناسائی شده ولی از نظر مدیریتی باید کارهای لازم بر روی آن انجام شود و البته نباید جزییات آن به مردم گفته شود. ساختمان فعلي سازمان مدیریت بحران دارای امنیت است؟ مشاوران گفتهاند نیاز به مقاومسازی دارد، این ساختمان بعد از زلزله باید سرپا بماند. در این چند وقت اخیر استقرار چادرهای امداد در حومه شهر تهران را شاهد هستیم، این چادرها برای زلزله احتمالی برپا شده؟ تدبیر ریاست جمهوری بود که از طریق وزارت کشور مانوری مربوط به اسکان اضطراری انجام شود. ما نیز طرح بزرگی داریم که اسکان اضطراری در شهر تهران را عملی کنیم. مثلاً در پارک چیتگر در حال احداث یک سری تاسيسات زير بنايي نظير منبع آب، انبارهاي آذوقه، سكوهاي محل نصب چادر و تاسيسات بهداشتي هستيم. آقای منتظر القائم شما به عنوان اولین نماینده از سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران که پس از اتفاقات اخیر به سئوالات پاسخ می دهد، چه توصیه ای به مردم برای درک صحیح تر این پدیده دارید؟ زلزله مسئله اي حتمی است اما فوری نیست. عموما نباید دنبال راهحلهای مقطعی و فوري باشیم. حتمی از آن جهت است که در ساختمان سازی دقت لازم صورت گیرد. اما فوری نیست يعني نبايد در هنگام خواب از دیوارهاي منزل هراس داشته باشید. گفتگو از طاهره بامدادنیا