درباره افزايش يا كاهش جمعيت
فرامرز قراباغي
يكي از مهمترين دغدغههاي جوامع بشري، رشد روز افزون جمعيت بوده و هنوز هم هست. مطالعات «مالتوس» دانشمند جمعيتشناس نشان ميداد كه جمعيت جوامع بشري براساس تصاعد هندسي رشد ميكند در حالي كه رشد توليد فرآوردههاي غذايي و كشاورزي براساس تصاعد حسابي افزايش مييابد. گرچه پس از «مالتوس» دانشمندان جمعيتشناس، انتقادات فراواني بر نظريه وي وارد كردند اما پس از عصر انقلاب صنعتي در اروپا كه با رشد جمعيت بر اثر بهبود وضعيت بهداشت، كاهش نرخ مرگ و مير نوزادان و فراهمآوري امكانات رفاهي بود، در دهه 80 ميلادي نگراني تازهاي به وجود آمد، توليد روز افزون گازهاي گلخانهاي، پديده اينورژن، آب شدن يخهاي قطبهاي شمال و جنوب، كاسته شدن از ضخامت لايه اوزون، علل تازهاي براي نگرانيهاي تازه درباب خطرات زيست محيطي و نيز احيانا كاهش نرخ رشد جمعيت يا ثابت نگاه داشتن آن بود. با اين همه دانشمندان جمعيتشناس، جامعهشناس، آسيبشناسان اجتماعي و حتي علم سياست، افزايش يا كاهش نرخ رشد جمعيت را فينفسه مفيد يا مضر نميدانند بلكه بسته به امكانات و منابع در دسترس، حدود و ثغور جغرافياي جمعيتي تعريف و ترسيم ميشود. بسيار بديهي است كه اگر امكانات و منابع در دسترس باشند، آنگاه جمعيت به مثابه يك «فرصت» تلقي و توصيف خواهد شد و اگر منابع و امكانات در دسترس نباشند، افزايش جمعيت جز «تهديد»، چيز ديگري نخواهد بود. كشور ما نيز يك بار در دهه 60 موج جهشي نرخ رشد جمعيت را تجربه كرده است. هم اكنون نيز سازمانها و دستگاههاي دولتي با تقاضاهاي روز به روز افزون شونده جمعيتي كه در دهه 60 به جامعه ما افزوده شده روبهرو است. دكتر محمدباقر قاليباف شهردار محترم تهران نيز با اشاره به اينكه امروز تبعات رشد غيرمنطقي جمعيت در سال 64 را ميپردازيم، گفته است بايد اين امكان را فراهم كنيم تا خانوادهها بتوانند خودشان در مورد تعداد فرزندانشان تصميمگيري كنند. اين سخن درستي است، چرا؟ چون سياستهاي تنظيم خانواده بيشتر از آن كه دستوري و اجباري باشند، تشويقي و اقناعياند. گرچه «شعار دو تا بچه كافيه» كه از سوي دولتهاي وقت در صدر برنامههاي كنترل جمعيت مطرح ميشد، خانوادههاي ايراني را به داشتن فقط دو فرزند، تشويق و ترغيب ميكردند اما واقعيت اين است كه هرگز سياستي اجباري براي كاهش فرزندان خانواده - مانند آنچه هم اكنون در چين اجرا ميشود - در كشور ما وجود نداشته است، در اين باره به چند واقعيت آماري اشاره ميكنيم: 1 - مطالعات جمعيتشناسي نشان ميدهد كه نرخ رشد جمعيت ايلات و عشاير كشور - به جز عشاير عرب جنوب - همواره كند و بطئي بوده است. به نظر ميرسد ميان شيوه زيست جوامع كوچ رو و حجم خانوار، همبستگي معناداري به لحاظ آماري وجود دارد. 2 - براساس سرشماري سالهاي 35، 45، 55، 65، 75 و 85 جمعيت روستايي كشور رو به كاهش و جمعيت شهري رو به فزوني بوده است. در حال حاضر بيش از 55 درصد جمعيت كشور را شهرنشينان تشكيل ميدهند. به عبارت ديگر شيب جمعيت شهري فزاينده و شيب جمعيت روستايي بهرغم افزايش قدر مطلق آن كاهنده بوده است. همچنين از جمعيت ايلات و عشاير نيز به مرور كاسته شده است. البته نسبتها را بايد با كل جمعيت كشور در نظر گرفت. چنين به نظر ميرسد كه هر گونه برنامه تشويقي براي افزايش جمعيت، فشار جمعيتي را بر شهرها وارد خواهد آورد. مطالعات سرشماريهاي گذشته نشان ميدهد كه تاكنون دهها هزار روستا از سكنه خود خالي شدهاند و اين جمعيت به كجا سرازير شده است؟ شهرها، اگر سناريوي افزايش جمعيت محقق شود، با دوگونه افزايش جمعيت در شهر روبهرو خواهيم بود. اول:تداوم مهاجرت از روستاها به شهرهاي كوچك و كلانشهرها كه تجربه نشان داده مهاجرتهاي دروني همواره و بهرغم اجراي سياستهاي حمايتي از روستاها و روستانشينان ادامه يافته و حاشيه كلانشهرها را بزرگ و بزرگتر كرده است. دوم: افزايش جمعيت بر اثر افزايش نرخ رشد [دستوري] جمعيت. اين سياست نيز اگر اجرا شود، نه تنها شهرها را با جمعيتي افزوده روبهرو خواهد ساخت بلكه نرخ رشد روستاها و شهرهاي كوچك در شهرهاي بزرگ و كلانشهرها بلعيده ميشوند [بر اثر مهاجرت والدين]. ميتوان تصور كرد در صورتي كه منابع و امكانات فراهم آورده نشده و نيز تعريف و تصويري دقيق از جغرافياي جمعيتي در دست نباشد، با چه وضعيت هولناكي روبهرو خواهيم بود. در همين وضعيت كنوني موضوع حاشيهنشيني، فقر، بيكاري، بيسوادي، ناكارآمدي، بزهكاري و ناهنجاريهاي اجتماعي، چندان كه بايسته است، مديريت و مهندسي نشدهاند، حال چگونه است كه مردم را به افزايش فرزندان تشويق ميكنند؟ 3 - بيم و هراس از «پيري جمعيت» يكي از موضوعاتي است كه علاقهمندان به افزايش جمعيت كشور آن را مطرح ميسازند. در اين زمينه نيز بايد به واقعيتهاي موجود توجه داشت. پديده «پيري جمعيت» در جوامعي همچون ژاپن، هلند، كشورهاي شمال اروپا (سوئد، سوئيس، نروژ، دانمارك و...) پديدهاي است ناشي از رشد جمعيت اوليه، رفاهگرايي، عوامل اقتصادي و ساير عواملي كه در اين مختصر جاي بحث آنها نيست. پديده «پيري جمعيت» هنگامي روي مي دهد كه نرخ رشد جمعيت منفي باشد. در حالي كه در كشور ما، نرخ رشد جمعيت با شيب ملايم، همواره مثبت و فزاينده بوده است. اساسا كاربرد «پيري جمعيت» درباره كشوري كه بيش از نيمي از جمعيت آن جوان است، نه تنها درست نيست كه خلاف واقعيتهاي آماري و علم جمعيتشناسي است. ترس و هراس، يا توهم يا نگراني از «پيري جمعيت» دستكم تا زماني كه نيمهاي از جمعيت كل كشور، جوان است، فاقد مبنا و نادرست است اما در رويكرد به سياستهاي كنترل جمعيت يا بهتر است بگوييم مديريت جمعيت، در درجه اول ميبايد به امكانات و منابع توجه داشت، در صورتي كه همه عوامل فراهم بود، ميتوان سياستهاي تشويقي و در صورتي كه عوامل ضروري فراهم نبود ميتوان سياستهاي كنترلي را در پيش گرفت. و سخن آخر اين كه در وضعيت كنوني خانوادهها بيش از هر كس ديگري تشخيص ميدهند كه ميتوانند نان چند نانخور را فراهم كنند بيآنكه دستشان به سوي اين و آن دراز شود.