تاثيرات بيانيه تهران برتحولات بين المللی
نبي الله رشنو
سه کشور جمهوري اسلامي ايران، جمهوري فدراتيو برزيل و جمهوري ترکيه در اجلاس 17 مه 2010 مطابق 27 ارديبهشت 1389تهران دربيانيهاي مشترک به توافقاتي رسيدند که اهم مفادآن به شرح ذيل است: 1) امضاکنندگان بر عدم گسترش سلاحهاي هستهاي و مواد مرتبط با آن تاکيد نموده و حقوق تمامي اعضا از جمله حقوق جمهوري اسلامي ايران به استفاده صلح آميز از انرژي هستهاي در تحقيق، توليد و استفاده از انرژي هستهاي و چرخه غني سازي براي اهداف صلح آميز و بدون تبعيض را يادآورشدند. 2) اعتقاد راسخ بر ايجاد فضاي سازنده، مثبت و غيرتقابلي است تا باعث گشايش دورهاي از تعامل و همکاري گردد. 3) تبادل سوخت هستهاي بستري براي شروع همکاري متقابل در عرصههاي مختلف به خصوص درهمکاري هستهاي صلح آميز شامل ساخت نيروگاه و رآکتورهاي تحقيقاتي است. 4) بر اساس اين مفاد، تبادل سوخت هسته اي، حرکتي سازنده رو به جلو و نقطه شروعي براي همکاري ميان ملت هاست.اين حرکتها بايد به تعامل مثبت و همکاري هستهاي صلح آميز هدايت شود و از هر گونه تقابل اعم از اقدامات، رفتار و يا اظهارات تندي که به حقوق و تعهدات ايران بر اساس NPTلطمه ميزند، پرهيز شود. 5) بر اساس مفاد فوق، براي تسهيل همکاريهاي هستهاي ذکر شده، جمهوري اسلامي ايران موافقت ميکند که مقدار1200 کيلوگرم اورانيوم کمتر غني شده (باغناي5/3درصد)رادر ترکيه به امانت بگذارد.اين مواد در مالکيت ايران در ترکيه خواهد بود و ايران و آژانس بين المللي انرژي اتمي امکان نظارت بر اين مواد را خواهند داشت. 6) ايران موافقت خود را با موارد فوق به آژانس بين المللي انرژي اتمي، ظرف هفت روز از طريق کانالهاي رسمي پس از تاريخ اعلام اين بيانيه، اعلام ميکند.متناسب با دريافت پاسخ مثبت گروه وين شامل کشورهاي روسيه، امريکا و فرانسه و آژانس بين المللي انرژي اتمي، جزئيات بيشتر تبادل سوخت از طريق يک توافقنامه مکتوب و سازوکارهاي مناسب بين جمهوري اسلامي ايران و گروه وين که به طور مشخص خود را متعهد به تحويل مقدار120 کيلوگرم سوخت لازم (باغناي20درصد)براي رآکتور تحقيقاتي تهران کرده اند، به طور مفصل تبيين خواهد شد. 7) از زماني که گروه وين تعهد خود را مبني برقبول شرايط اين بيانيه اعلام کند، دو طرف به اجراي توافقنامه مذکور در بند شش ملزم خواهند بود.متعاقباايران نيزآمادگي خود را براي به امانت گذاشتن مقدار1200 کيلوگرم اورانيوم کمتر غني شده مطابق با توافقنامه مذکورظرف يک ماه اعلام مينمايد.گروه وين نيز طبق اين توافقنامه متعهد ميشودمقدار 120 کيلوگرم اورانيوم (معادل10درصدميزان دريافت شده)مورد نياز رآکتور تهران را ظرف يک سال به ايران تحويل دهد. 8) در صورتي که مفاد اين بيانيه مورد توجه قرار نگيرد، ترکيه حسب درخواست ايران،مجموع LEU (اورانيوم کمتر غني شده) دريافت شده از ايران راسريعاو بدون هيچگونه قيد و شرطي برگشت ميدهد. 9) ترکيه و برزيل از آمادگي مستمر جمهوري اسلامي ايران براي تداوم گفتگو با گروه 1+5 در هر مکان ازجمله به ميزباني دوکشورترکيه و برزيل درباره دغدغههاي مشترک وبراساس تعهداتي دسته جمعي مطابق بسته و نکات پيشنهادي استقبال ميکنند. 10) ترکيه و برزيل از رويکرد سازنده جمهوري اسلامي ايران در پيگيري حقوق هستهاي کشورهاي عضو NPT قدرداني نموده و متقابلاً جمهوري اسلامي ايران نيزاز تلاشهاي سازنده دوکشورترکيه و برزيل، درجهت ايجاد فضاي همکاري براي استيفاي حقوق هستهاي ايران تشکرنمود. مع الوصف، هرچند موضوعي که در اجلاس 17 مه 2010 برابربا 27 ارديبهشت 1389تهران مشترکآ به امضاي سران سه کشور ايران، ترکيه و برزيل رسيده است، صرفا يک بيانيهاي(DECLARATION)است که به تنهايي فاقد هرگونه الزامات حقوقي بوده وبا توافقنامه ( AGREEMENT) که با الزامات و تعهدات حقوقي همراه است، کاملامتفاوت ميباشد. اما موضوع اساسي دراين بيانيه آن است که، الزام آور شدن مفاد آن مستلزم توافق عملي گروه وين است. شايان ذکراست که در ژوئن 2009هم کشورهاي گروه 1+5 و اختصاصاً آمريکا و روسيه در اجلاس وين پيشنهاد کردند که جمهوري اسلامي ايران محموله 1200 کيلوگرمي اورانيوم کمتر غني شده (LEU) خود را به فرانسه تحويل دهد و در مقابل به ميزان يک دهم آن يعني 120 کيلوگرم اورانيوم با غناي 20 درصد براي استفاده در راکتور اتمي تهران دريافت کند.( راکتور اتمي تهران به توليد راديوايزوتوپها براي مصارف دارويي اختصاص دارد). جمهوري اسلامي ايران با اين پيشنهاد تبادل موافق بود ليکن به دليل بي اعتمادي به کشورهاي 1+5، دريافت محموله 1200 کيلويي اورانيوم 5/3 درصدي ازايران واحتمال عدم عودت آن از سوي کشورهاي مورد اشاره دور از انتظار نبود. براين اساس جمهوري اسلامي ايران خواستار تضمين عيني ( OBJECTIVE GUARANTEE) بود که اين موضوع ازسوي آژانس بين المللي انرژي اتمي و کشورهاي 1+5 موردتوجه قرارنگرفت. براين اساس در بند پنجم از بيانيه تهران، آمده است که «جمهوري اسلامي ايران با امانت گذاري 1200کيلوگرم اورانيوم کم غني شده (LEU) در ترکيه موافقت ميکند» و در ادامه همان بند تاکيد شده است که «اين مواد در مالکيت ايران در ترکيه قرار خواهد داشت و ايران و آژانس، نظارت بر حفظ ايمني اين مواد را در ترکيه برعهده دارند» بنابراين محموله 1200 کيلويي اورانيوم 5/3 درصدي براي تسهيل در انجام تبادل و با قيد «امانت» به ترکيه منتقل ميشود.لذااين بند از بيانيه در صورتي که مورد توافق عملي گروه وين هم قرار گيرد، عملادربرگيرنده همان «تضمين عيني» خواهد بود که جمهوري اسلامي ايران درگذشته نيزبرآن تاکيد داشته است. از سوي ديگر در بند 8 از بيانيه سه جانبه تهران تاکيد شده است، در صورتي که مفاد اين بيانيه مورد توجه و احترام قرار نگيرد واز سوي گروه وين پذيرفته نشود، ترکيه به درخواست ايران، محموله 1200 کيلوگرمي اورانيوم 5/3درصدي را بدون هيچگونه قيد و شرطي وسريعا بلافاصله پس از درخواست به ايران بازمي گرداند. از نکات برجسته بيانيه سه جانبه تهران که به نظر ميرسد بادقت لازم طرف ايراني در بيانيه گنجانده شده است، تاکيدبراقدامات تضميني ومشروط کردن اجراي آن به پاسخ مثبت وعملي گروه وين است.(گروه وين متشکل از سه کشور آمريکا، روسيه، فرانسه و آژانس بين المللي انرژي اتمي است). در ماده 6 بيانيه آمده است «ايران ظرف 7 روز پس از صدور اين بيانيه موافقت خود را با موارد آن به آژانس اعلام ميکند» و در ادامه همين بند تاکيد شده است تبديل بيانيه به توافقنامه و عملياتي شدن آن مشروط به پذيرش مفاد بيانيه از سوي گروه وين است و ايران متناسب با چگونگي پذيرش گروه وين، نظر نهايي و اجرايي خود را درباره تعامل با اين گروه و به طور مشخص تعهد گروه وين مبني بر تحويل 120 کيلوگرم سوخت لازم براي راکتور تحقيقاتي تهران، اعلام ميکند.درهمين بند،تاکيد بر تعامل اجرايي متناسب وچگونگي پذيرش بيانيه از سوي گروه وين،اقدامي هوشمندانه بوده و ابهامات احتمالي را برطرف ميکند. بنابراين درصورت پذيرش مفاد بيانيه سه جانبه تهران توسط«گروه وين»، تحقق دستاوردهاي ذيل ازحداقل انتظارات موردتصوربراي جمهوري اسلامي ايران وجوامع صلح طلب جهاني ميباشند: -کاهش تنشهاي سياسي- امنيتي درعرصههاي بين المللي وگسترش اعتمادوآرامش درتعاملات ميان ملتهاودولتهاي صلح طلب، -ايجاد صف بنديهاي نوين در نظام بين الملل وتشکيل منظومههاي جديد ژئوپليتيکي با محوريت کشورهاي موثر و قدرتهاي نوظهور در عرصههاي بين المللي که از انگيزههاي فراواني براي مشارکت در ديپلماسي جهاني و مباحث استراتژيک برخوردارهستند. - بسترسازي جهت گسترش حوزه نفوذ ويارگيري موثرترجمهوري اسلامي ايران دربلوکها، سازمانها و نهادهاي بينالمللي. - تقويت جايگاه و منزلت بين المللي دو کشور برزيل وترکيه درمعادلات بين المللي. -باتوجه به مندرجات بند اول بيانيه مبني برحق برخورداري همه کشورهاي عضو NPT و از جمله جمهوري اسلامي ايران در استفاده صلح آميز ازفعاليتهاي هستهاي و بهره مندي بدون تبعيض ازآن دراهداف توسعهاي و توليد انرژي هستهاي که مورد تاکيد قرار گرفته است،هرچندکه اين بخش همواره موردتوافق نسبي آمريکا و متحدانش بوده واين حق را براي جمهوري اسلامي ايران نيزانکار نکرده اند،ليکن بعضآوتحت روندهاي صرفاسياسي مبني براينکه ايران در فعاليتهاي هستهاي خود قابل اعتماد نيست، همواره سعي در کارشکني و نهايتا محروم کردن جمهوري اسلامي ايران از تمامي فعاليتهاي هستهاي راداشته اند.امادر ادامه همين بند به حق برخورداري ايران از «چرخه سوخت هسته اي، شامل فعاليتهاي غني سازي» اشاره شده است.لذادر صورتي که گروه وين مفاد بيانيه تهران را بپذيرد، ادامه بهانه جوييهاي صرفاسياسي وغيرفني- حقوقي آنان عملافاقدموضوعيت بوده ودرصورت تکرار آن که درتعارض با پذيرش مفاد بيانيه است،اقدامات آنان در نزد افکار عمومي جهانيان فاقدهرگونه توجيه لازم ميباشد. - در بند 4 بيانيه سه جانبه «هرگونه تقابل، اعم از اقدامات، رفتار و يا بيانيههاي تهديدآميزي که به حقوق و تعهدات هستهاي ايران تحت معاهده NPT آسيب برساند» منع شده است. براين اساس طرفهاي مقابل براي ادامه اقدامات خصمانه خود عليه فعاليت هستهاي ايران بافقدان توجيهات لازم مواجه ميباشند. - باتوجه به سوابق گذشته ودرصورت پذيرش اوليه مفاد بيانيه سه جانبه تهران، احتمال بي توجهي عملي به تعهدات مندرج درآن از سوي کشورهاي ياد شده دور از انتظار نيست،دراين صورت وباتوجه به اينکه اين بيانيه فقط يک تفاهم اوليه وصرفآمحملي براي دستيابي به توافقنامه رسمي است، بيانيه مذکورفاقد الزام اجرايي بوده و الزامات اجرايي آن نيز مطابق همين بيانيه موکول به توافق نهايي طرفين است. - «گروه وين» منحصر به سه کشور آمريکا، فرانسه و روسيه نيست، بلکه «آژانس بين المللي انرژي اتمي» نيز يکي از 4 ضلع گروه وين است و قيد و شروط تاکيد شده در بندهاي 6 و 7 بيانيه مذکورمبني بر پذيرش مفاد آن از سوي گروه وين، شامل پذيرش آژانس بين المللي هم ميشود که اين از نکات اساسي مندرج درمفاد بيانيه است.زيراطرف اصلي و رسمي جمهوري اسلامي ايران درچالشهاي هستهاي سالهاي اخير، آژانس بين المللي انرژي اتمي بوده وبنابراين موافقت آژانس با مفاد بيانيه تهران به مفهوم آن است که از بسياري ادعاهاي قبلي خودنيز نسبت به پرونده هستهاي ايران عبورکرده ومطابق اساسنامه آژانس، تصميمها و اعلام نظرهاي موافق يا مخالف اين نهاد بين المللي، قبل از آن که در شوراي حکام به تصويب برسند فاقد ارزش قانوني بوده و رسميت ندارند. بنابراين، آژانس بين المللي انرژي اتمي به عنوان يکي از 4 ضلع گروه وين، در صورتي ميتواند با مفاد بيانيه سه جانبه تهران موافقت کند که اين تصميم در شوراي حکام آژانس مطرح گرديده و با آن موافقت شده باشد. در اين حالت -بر فرض موافقت شوراي حکام،مفاد بيانيه تهران از سوي اعضاي اصلي و دايمي اين شورا که آمريکا، انگليس، فرانسه، چين و روسيه از جمله آنها هستند و نيز بسياري از کشورهاي مطرح ديگر که اعضاي دورهاي شوراي حکام را تشکيل ميدهند،مورد موافقت قرار گرفته و به تصويب رسيده است و اين سند هم در صورت تصويب، ميتواندبه يکي از دستاوردهاي اصلي بيانيه تهران در طول چالشهاي هستهاي سالهاي اخير تبديل گردد. - در بند 9 بيانيه به آمادگي جمهوري اسلامي ايران براي گفت وگو با کشورهاي 1+5 اشاره شده است که اين آمادگي نکته جديدي نيست ودرنشستهاي قبلي هم مطرح گرديده، اما، در ادامه همين بند حوزه و ميدان گفت وگو مشخص شده ومطرح گرديده که اين گفت وگوها «حول نگرانيهاي مشترک بر مبناي تعهدات دستجمعي و براساس مشترکات دو بسته پيشنهادي» خواهد بود. تاکيد بيانيه بر «مشترکات دو بسته پيشنهادي» درخور توجه است. چرا که بسته پيشنهادي جمهوري اسلامي ايران، فاقد موضوعات هستهاي است، بنابراين آن بخش از بسته پيشنهادي 1+5 که شامل مسائل هستهاي است به طور طبيعي با بسته پيشنهادي ايران مشترک نبوده و نميتواند در دستور کار گفت وگوهاي بعدي ايران و کشورهاي 1+5 قرار داشته باشد. اين همان نکتهاي است که جمهوري اسلامي ايران بارها بر آن تاکيد ورزيده و چرخه غني سازي اورانيوم و توليد سوخت خود را فاقد چانه زني دانسته است. - با توجه به مواردمطرح شده، احتمال چنداني براي پذيرش کامل مفاد بيانيه از سوي «گروه وين» وجود نداردوشواهدحاکي ازاصرارآنان برتوقف کامل غني سازي وادامه صدور قطعنامههاي بين المللي عليه ايران بااستمرارتحريمهاي متعدداست.امابه نظرمي رسدکه جمهوري اسلامي ايران در هر دو حالت پذيرش يا عدم پذيرش گروه وين،مسيرمطلوبي راطي نموده است.زيرا که پذيرش بيانيه به مفهوم نفي ادعاهاي قبلي دول مخالف بوده و عدم پذيرش احتمالي بيانيه ازسوي آنان نيزضمن گسترش تعارضات بين المللي وظهورصفبنديهاي جديداستراتژيکي وژئوپليتيکي درعرصههاي جهاني،عملا به معناي آن است که برنامه هستهاي ايران براي طرفهاي مقابل فقط يک بهانه جويي صرفاسياسي بوده ولذاموضوع اساسي براي آنان مقابله گسترده بانوع نظام سياسي وحاکميت اسلامي درايران است که درشرايط کنوني به لحاظ اينکه اين شيوه ازحاکميت موردتوجه برخي ازملتها قرارگرفته است،چگونگي مقابله باآن هم به کانون اصلي نگرانيها و اضطراب دول معارض تبديل شده است. بطورکلي وبعنوان يک تحليل وارزيابي نهايي از توافق روز دوشنبه مورخ 27/2/1389که در مذاکرات سه جانبه تهران، بين ايران، ترکيه و برزيل صورت گرفته است، نقشه راه متناسب ومطلوب براي جمهوري اسلامي ايران درپيگيري واجراي مسائل هستهاي بايدباتوجه کامل به سيرفرازوفرودهاي بين المللي واقدامات بازيگران اصلي اين موضوع ونيزدقت نظرلازم دربرخي ازعبرتهاوآموزههاي رفتاري آنان طراحي گردد.براين اساس وباتاکيدبرمباحث مطرح شده دربيانيه تهران، به نظرمي رسدکه براي جمهوري اسلامي ايران هرگونه تحول مطلوب درپرونده هستهاي عملامستلزم دورانديشي سياسي(استراتژيکي)باهدف لغوتحريمهاي ايجادشده وممانعت ازگسترش تفکرات تحريم آفرين ونيزتوجه واقع بينانه به معيارهاومباني جاري درمحيط بين الملل است که ذيلابه برخي از آنها اشاره ميگردد: مبناي اصلي وتعريف شده براي اقدامات ورفتارهاي بين المللي رهبران کشورچين ونفوذعملي آنان درمناطق مخلف جهان براولويت محورهاي اقتصادي ورشدوتوسعه اقتصادي اين کشوردرعرصههاي ملي وبين المللي قرارگرفته است.زيراباتوجه به جمعيت ميلياردي،وسعت نسبتازيادکشور،تنوع قومي- مذهبي،حساسيتهاي سياسي داخلي،شرايط خاص حاکميتي ونوع نظام سياسي،رشدروزافزون فن آوري وتکنولوژيهاي نوين ونيزنقش آفريني موثرآنهادرعرصههاي گوناگون زندگي شتابان شهروندان چيني،مسئولان ورهبران اين کشوربشدت ازرفتارهاواقدامات سياسي وتحريک آميزدرصحنههاي بين المللي وسياست خارجي پرهيزنموده وعملاتمام تلاش خودرابرمراقبت ازعرصهاي تجاري،اقتصادي ونفوذدربازارهاي جهاني معطوف نموده اند.دراين شرايط کشورچين بااستفاده مناسب ازتجربيات شوروي سابق ديگرهيچ فرصتي رابراي هزينههاي سياسي وتکراراشتباهات رهبران کمونيست شوروي باقي نگذاشته وبسرعت درتلاش براي تامين نيازهاي داخلي وتصرف بازارهاي مصرفي سايرملل است.لذاباتوجه به استراتژي جهاني چين وسوابق چگونگي حضوراين کشوردرفرآيندبررسي پرونده هسته ايران، شواهدحاکي ازآن است که بلحاظ مراقبت وپرهيزجدي اين کشورازحضورموثردرمسائل سياسي وتنش زاي بين المللي،جمهوري اسلامي ايران نيزبايد ظرفيتها،سطوح تعاملي وحدودانتظارات خودراازاين کشوربازبيني وتبيين نمايدتاضمن حفظ وگسترش روابط متقابل باآن کشور، مانع ازاستمرارمسيرهاي فرساينده درتحقق مطالبات ملي وتامين بهينه منافع بين المللي خودگردد. - روسيه بعنوان ميراث داربلوک شرق بابقاي تفکرات بجاي مانده ازدوره رقابتهاي جنگ سردوجهان دوقطبي، عملا درگيروضعيتي چندگانه وپيچيده درفضاي داخلي وخارجي است.زيراازيکسوبايدپاسخگوي نيازهاي متنوع جامعهاي باشدکه به تازگي لذتهاي تنوع طلبي و خروج ازچنگال استبدادکمونيستي راچشيده است وازسوي ديگردرحسرت عرصههاي جغرافيايي ازدست داده ودرکمين براي بازيابي حيات ژئوپليتيکي گذشته ميباشد.براين اساس اهم اقدامات سياسي وديپلماتيک اين کشوروبويژه در روابط سالهاي اخيرش باجمهوري اسلامي ايران،همواره توجه اساسي رهبران آن برتامين يکجانبه منافع متعدداين کشوربوده است.بنجويکه روندحضورومشارکت روسيه درسيرتحولات پرونده هستهاي جمهوري اسلامي ايران مملوازرفتارهاواقدامات کاسبکاران اين کشوراست.روسيه بعنوان يکي ازقدرتهاي پرنفوذبين المللي که درهمسايگي ايران قراردارد،نه تنهااز روابطي مبهم وسئوال برانگيز درحافظه تاريخي مردم ايران برخورداراست،بلکه درفرآيندبررسي تعيين رژيم حقوقي درياي خزرکه بعدازفروپاشي شوروي مطرح شده وحتي درتعاملات ديپلماتيک وديپلماسي منطقهاي جمهوري اسلامي ايران وبخصوص باحوزه آسياي مرکزي وقفقازنيزفاقدهماهنگي وهمکاري موردانتظاربوده است.بنابراين،ايران بايدضمن لزوم هوشياري کامل درتنظيم روابط بااين همسايه مرموز،بامراقبت لازم مانع ازايجادبسترهاي مناسب جهت مانور روسيه درمسائل وموضوعات سياست خارجي اين کشورگردد. - آنچه که مسلم است معارضين وطرفهاي غربي پرونده هستهاي ايران بلحاظ منافع متعددومشترک استراتژيکي که متقابلا آنهارابايکديگرمرتبط نموده است،نه تنهاازرفتارهماهنگي برخوردارمي باشند بلکه باا تلاشهاي گسترده براي متقاعدنمودن سايردول،نهادهاوسازمانهاي بين المللي (سازمان ملل وآژانس بين المللي انرژي اتمي) جهت تکميل تحريمهاوتوقف کامل غني سازي درايران، مسيرکنوني خودرابااستمرارصدورقطعنامههاي بين المللي ادامه خواهندداد. - ايران بايدباتحريک وحمايت ازانگيزههاي قدرت طلبي کشورهاي ترکيه وبرزيل بعنوان دوکشورموثرازاعضاي مجامع بين المللي(سازمان ملل وآژانس بين المللي انرژي اتمي)که اخيراباموضوع هستهاي ايران مرتبط شده اندونيزازشرايط وتوازن ژئوپليتيکي موثري درديپلماسي جهاني برخوردارمي باشند،تلاشهاي گستردهاي رابراي فراهم نمودن بسترهاي حضورعملي اين دوکشوردرمجامع وکارگروههاي بررسي پرونده هستهاي بکارگيرد.زيرادرشرايطي که اين دوکشورباتلاشهاي گسترده سعي برنثبيت حضورخوددرتدابير جهاني رادارند،ورودآنهابه موضوع هستهاي ايران ضمن اينکه آزموني مهم براي دفاع ازحيثيت بين المللي آنهامحسوب ميگردد،تحقق مفادبيانيه تهران نيزمستلزم تعهداتي عملي براي اين دوکشور است.لذاهرگونه پاسخي ازسوي گروه وين وياسايرمخالفين فن آوريهاي هسته ايران به بيانيه تهران، بسترسازيهاي مطلوبي رابراي اجراي مانورهاي متعددسياسي- استراتژيک درسياست خارجي جمهوري اسلامي ايران فراهم ميکندکه حداقل آن گسترش دامنه شکافهاي بين المللي وايجادصفبنديهاي گوناگون درصحنه سياست جهاني باهدف ممانعت ازاجماع درتصميمات مجامع بين المللي است.