خط امام در فرآيند تاريخ
محمدعلي وکيلي
خط امام اصطلاحي همزاد انقلاب اسلامي ايران است. عنواني که روزگاري به هدف تمايز و مرزبندي با کساني که حاضر نبودند خود را با منويات بنيانگذار انقلاب منطبق سازند رسميت يافت. واضعين اين اصطلاح در حقيقت نيروهاي چپ انديش مسلماني بودند که مهمترين شاخص خود را در تقابل با آمريکا تعريف ميکردند. اگر چه روزهاي اوليه انقلاب عنوان خط امام به خط کشي تبديل شد که با آن مرز نيروها با جريانات چپ بين المللي و محافظه کاران سنتي از جمله ملي مذهبيها و متحجرين و مقدس مآبها مثل حجته ايها تبديل گرديد اما با تثبيت انقلاب و پس زدن نيروهايي که زاويه عريان با امام داشتند همچنان عنوان خط امام به صورت يک سنجه، مرزبنديهاي ظريفي را در درون ديالگ و گفتمان انقلابيون برجسته ميکرد.به تعبيري ميتوان دهههاي انقلاب را با کارکردهاي اين عنوان باز تعريف کرد نيمه اول دهه60 کارکرد اصطلاح خط امام، ريزش و پس زدن نيروهايي بود که اختلافات مبناي داشتند. حذف چپ تودهاي با رهبري اسکندري و کيانوري، برخورد با جريان خلق مسلمان به رهبري آقاي شريعتمداري، افشاي جريان مجاهدين خلق (منافقين) عزل بني صدر و در نهايت هم به انزوا کشاندن ملي مذهبيها بود.بنابراين نمايه خط امام در نيمه اول دهه 60 به نماد مبارزه با گرايشات متمايل به آمريکا،تفسيرها و قرائتهاي ليبرالي در جبهه مبارزين تبديل شد و با تسويه نيروهاي فوق الذکر و تثبيت نسبي و آرامش داخلي، اينبار فيلترينگ خط امام دامن قرائتهايي که تفاوتهاي حداقلي داشتند را نيز گرفت.قرائت خط امامي نيمه دوم دهه 60 قرائتي حداکثري بود که محورش پذيرش ولايت مطلقه فقيه قرار داشت از اين به بعد خط کش خط امام کار کرد حداکثري پيدا کرد. همه آنچه در منويات امام تبلور داشت چه در بعد سياست خارجي (عدم سازش با نظام سلطه) چه در بعد داخلي (اهتمام ويژه به مستضعفان و اعتقاد به جنگ فقر و غنا) مبناي رفتاري اين جريان بود. با اين تفسير حداکثري،قرائتهاي متمايز حداقلي به چالش گرفته شدند.اين صورت بندي نقطه آغازين يارگيري در درون جبهه خوديها شد و هر روز به بهانهاي نيروها جابجا ميشدند و کارخانه "عنوان ساز" هر روز در فضاي گفتماني عنوان جديدي ميساخت، نيروها بر اساس فقه پويا و فقه سنتي تقسيم سياسي شدند .راست وچپ شکل گرفتند چپ با بيرق خط امام به جنگ نيروهايي (که خواسته يا ناخواسته عنوان راست پيدا کرده بودند) رفت. صحنه رقابت به عرصههاي اقتصادي و سياسي کشيده شد گروهي به طرفداران بازار و سرمايه داري متهم شدند گروهي به طرفداري از اقتصاد دولتي و کمونيستي عنوان پيدا کردند و با اين ابزارها سعي در مديريت افکار عمومي شد. خلاصه با اين رويکرد صحنه سياسي ايران به طرف دوقطبي(چپ و راست) صورت بندي شد.سالها مدعيان خط امام رقيبان خود را با اين عنوان خانه نشين و زمين گير کردند و عرصه مناصب سياسي را از آن خود کردند هر کس به مخالفت برمي خواست، بدون درنگ با انگ آمريکايي و ضديت با ولايت فقيه مستحق هرگونه توبيخي ميشد. بازي شطرنج سياسي بگونهاي پيش رفت که برغم به حاشيه رفتن جريان موسوم به خط امام در نيمه اول دهه70 اما در نيمه دوم با بازسازي اين جريان و تفوق مطلق آنان شروع گرديد اما انگار دوره خانه نشيني جريان موسوم به خط امام و فرصت باز تعريف آنان در نيمه اول دهه 70 موجب تغييرات چشمگير در نوع جهان بيني آنها گرديد.آنان برغم اينکه در دوم خرداد 76 پيروز مطلق رقابت شدند و از آن به بعد سکوهاي سياسي را يکي پي از ديگري از آن خود نمودند اما ديگر از قرائت حداکثري نسبت به آرمانهاي انقلاب و امام خبري نبود ورود به قدرت آنان را دچار دگرديسي فکري و رفتاري کرد به گونهاي که آثار عقب نشيني و خداحافظي اين جريان (که اکنون بر اريکه قدرت سياسي جاخوش کرده بود)از تمام آنچه تا ديروز به آن شهرت يافته بود مشهود گرديد ديگر از مبارزه و ستيز با آمريکا خبري نبود و شعار تعامل و گفتگو جاي شعارهاي تقابل را گرفت.ديگر از جنگ فقر و غنا خبري نبود و در حوزه آزاديهاي مدني هم از آن سخت گيريهاي انقلابي هيچ اثري نبود،برخي راه افراط را به آنجا رساندند که در نشريات خود با خرسندي از پايان کار انقلاب و سرآمدن دوران آرمانگرايي و گذشت عصر امام خميني سخن راندند. شرايط به گونهاي شد که انگار جريان موسوم به خط امام که اکنون در قالب اصلاح طلبان باز تعريف شده است، دچار پوست اندازي کامل گرديده است و از نظر عقل عملي، منطق رفتاري رقيب خود را پذيرفته اند از اين به بعد جاي نيروهاي سياسي عوض شد ياران ديروز انقلاب و خط امام در دهه80 از طرف رقيبان هر روز به عدول از خط امام متهم شدند و بسياري از آنان يا اختياراً، همراهان اپوزسيون نظام شدند و يا واداربه همراهي با اپوزسيون گرديدند امروز آنان به جرم عدول ازخط امام مورد مواخذه هستند و هرروز عرصه بر آنها تنگ تر ميشود و با همان قرائت حداکثري که خود روزي رسميت بخشيدند و بسياري را به حاشيه راندند .امروز خود نيز گرفتار آمده اند. اکنون آنان که پيروز ميدان سياست اند خود را وفادارتر از وارثان نسبي و تاريخي خط امام به آرمانها ميدانند و با فهمي حداکثري منتقد حداقلي را به مخالف حداکثري تبديل ميکنند. به نظر نگارنده اگر سيکل رفتاري همين باشد که اکنون در جريان است بايد شاهد ريزشهاي بسيار و تنگ تر شدن دايره انقلابيون وفادار باشيم.مسابقه آناليزورهاي جديد (که نمايه آن را در برنامههاي "ديروز امروز و فردا" شاهديم) .براي اثبات خيانت ياران ديروز شگفت انگيز و حيرت آور است شنيدن تحليل بعضي از اين کارشناسان نوظهور شنونده را قانع ميکند که با خط کش گوينده مصداقي براي خط امام و انقلابي بودن در ساحت سياسي ايران به جز خود گوينده پيدا نخواهد شد با اين وصف آيا بايد انتظار داشت که جوانها همچنان اميدوار به آينده بمانند و طوفان ياس آنان را از دامن نظام و انقلاب خارج نکند و آيا سرنوشت مدعيان امروز مشابه مدعيان ديروز نخواهد شد،اما آنچه در فراسوي اين امواج کاذب اميدبخش است اينستکه ملت ايران برفراز اين هياهوها همواره با تکيه بر تجربيات گرانبهاي تاريخي راه خود را شناخته و در بزنگاهها مسير خود را گم نکرده است.