عرصه سياست يک بار ديگر صحنه رويارويي مدافعين اسلام سياسي و اسلام عقيدتي
محمدعلي وکيلي
سرمقاله ابتکار: تاريخ ايران روزهاي سرنوشت سازي را در خود دارد .15 خرداد 1342 يکي از مهمترين آنها است .اين روز بزرگ سرآغاز نهضت جهانشمول خميني کبيراست .قيام اين روز 15سال بعد به انقلاب 57 ختم شد . اکنون قريب نيم قرن از آن رخداد تاريخ ساز ميگذرد و با رصد تاثيرات آن بر تحولات جهان معاصر بيش از پيش اهميت آن نمايان ميشود .درست در بيست و يکمين سالگرد ارتحال معمار بزرگ 15 خرداد و انقلاب 57 ايران، گفتمان اصلي جامعه ايران،چگونگي ادامه راه آن امام (ره )است . به طوريکه رهبر فرزانه انقلاب نيز ترجيح دادند محور صحبتهاي خود در مراسم باشکوه سالگرد را به تبيين شاخصهاي راه امام اختصاص دهند .اهميت 15 خرداد 42 به نتيجه آن که انقلاب اسلامي است محدود نميشود . به نظر نگارنده نکته مهم 15 خرداد که شاه کليد مسايل امروز هم هست به تفاوتهاي انديشهاي امام با اسلاف خويش برمي گردد اگر بنا باشد به اين تفاوت توجه پيدا کنيم لازم است برشي به تاريخ فقه شيعه داشته باشيم قرائت غالب، رايج و حاکم در حوزهها و در بين علماء بزرگ تا دهه 40 بر اسلام عقيدتي مبتني بود .مرحوم آيت الله العظمي بروجردي نماد کامل اسلام عقيدتي در آن زمان به حساب ميآمد.اسلام عقيدتي نقطه مقابل اسلام سياسي بود.اسلام عقيدتي بر ابعاد فردي و اخلاقي تمرکزدارد و با ابعاد اجتماعي دين سازگاري ندارد . عرصه سياست جولانگاه شاهان بود و مساجد و حسينيهها هم مرکز دلداگي اهالي دين و دل بود .نه شاهان چندان نگران حريم و حوزه نفوذ روحانيت بود و نه روحانيت معترض چگونگي حکمراني شاهان بودند اگر هم گاهي در گوشهاي از حوزه نجف عالمي عليه دخالتهاي انگليس واکنش نشان ميداد، در حقيقت اين حرکت ناشي از گفتمان غالب نبود بلکه ويژگي شخصي آن عالم به حساب ميآمد . بنابراين مرور تاريخ روحانيت شيعه نشان ميدهد که فضاي حاکم تا دهه 40 از منطق عملي نهاد روحانيت نشات ميگرفت و منطقي که بر اسلام عقيدتي منطبق بود .نادر شخصيتهاي که آثاري در باب اسلام سياسي دارند خود در حوزه عمل سياسي به اسلام عقيدتي پايبند بودند اما امام خميني (ره )در 15 خرداد 42صداي جديدي را به گوشها رساند و نماينده گفتمان جديدي در آن دوران شد آن گفتمان اسلام سياسي بود . مطالعه اتفاقات بعد از 15 خرداد 1342 نشان ميدهد که حرکت امام (ره ) دو رويه داشت .رويه اول مقابله با رژيم سلطنت بود و رويه ديگر آن تقابل با اسلام عقيدتي بود .تعابير امام در شکايت از جفاي هم صنفان خود گوياي اين مرزبندي بود . شايد هيچکدام از شاخصهاي نهضت امام به اندازه شاخص اسلام سياسي در سي سال گذشته بروز و ظهور نداشته است .قرائت اسلام سياسي سبب ريزش نيروهاي اوليه انقلاب گرديد. بسياري از مبارزين که در مبارزه پشت سر امام بودند بعد از اينکه متوجه قرائت امام از اسلام شدند، راه خود را جدا کردند . نهضت آزادي از جمله گروههاي بود که خود نماينده اسلام عقيدتي بودند و به تصور اينکه امام هم به اين نوع اسلام معتقد است همراه نهضت شدند اما در ادامه وقتي متوجه تفاوتها گرديدند مجبور به جداسازي راه خود شدند . اين مقال فرصت جريان شناسي براساس اين تفاوت را نميدهد اما کوتاه سخن آنکه اصرار امام بر اسلام سياسي و اعتراض ايشان نسبت به اسلام عقيدتي،سبب صف بنديهاي سياسي گرديد .آنهايي که در زمان حيات امام به خط امام شهرت يافتند معتقدين به اسلام سياسي بودند .حال يک بار ديگر معتقدين اسلام عقيدتي و سياسي در مقابل هم صف آرايي کرده اند . نکته جالب اينکه در صف بنديهاي جديد جاي نيروها عوض شده است . آنهايي که در زمان حيات امام با عنوان پيروان خط امام سرسخت ترين موضع را در مقابل مدافعين اسلام عقيدتي داشتند امروز خود شعار اسلام عقيدتي سر ميدهند و مدافعين اسلام سياسي را بنياد گرا و راديکال نام مينهند و با تفسير پست مدرن از اسلام همه شمايل و آثار گذشته را از خود دور ميکنند .با اين توصيف حق نيست که همچنان اين گروه خود را خط امام بنامند .خط امام در اسلام سياسي تبلور دارد و هرکس غير از اين بينديشد با امام نسبتي ندارد .