بررسی نحوه تست و آزمایش کیفی اتوکلاو دندانپزشکی
به دلیل موقعیت حساس کار دندانپزشکی نیاز است که دائما ابزارهای آن به وسیله اتوکلاو دندانپزشکی استرلیزه شود. در صورت عدم توجه به این مورد موجب افت کیفیت کار دستگاه شده و عملیات استرلیزه کردن به خوبی انجام نمیپذیرد. استرلیزه کردن ابزار آلات دندانپزشکی به علت برخورد زیاد با محیط کثیف دهان بیماران بسیار مهم است. بنابراین کاربر یا اپراتور این دستگاه باید به صورت روزانه، هفتگی به استرلیزه کردن اقدام کند.
تجهیزات دندانپزشکی به علت برخورد مستقیم با دهان و دندان شدیدا مستعد آلودگی میباشد. بنابراین با هر بار استفاده باید کاملا استریل شوند.
این کار به وسیله دستگاهی به نام اتوکلاو دندانپزشکی صورت میگیرد. بدین صورت که ابتدا ابزارهای آلوده را درون دستگاه قرار میدهند. با روشن کردن و تنظیم آن، شروع به انتشار بخار آب کرده و تمامی ریز ارگانیسمهای مقاوم به مواد ضدعفونی کننده نابود میشوند. اما سوالی که اینجا پیش میآید این است که از کجا بفهمیم که دستگاه عملکرد کاملی دارد؟ یعنی به طور کامل میکروبها را از ابزار پاک میکند؟ راهی برای تست کردن دستگاه وجود دارد که از کارکرد درست آن مطمئن شد؟ استرلیزه کردن به خودی خود یک عمل بسیار مهم و ضروری است در نتیجه هر چند وقت یکبار باید از سلامت دستگاه مطمئن شد. در این مقاله قصد داریم تست کردن دستگاه استریل کننده و روشهایی که برای این کار استفاده میشود را مورد بررسی قرار دهیم.
اهمیت تست کردن اتوکلاو دندانپزشکی
پیشتر اشاره کردیم که به دلیل موقعیت حساس کار دندانپزشکی نیاز است که دائما ابزارهای آن به وسیله اتوکلاو دندانپزشکی استرلیزه شود. اما مراقبت از خود دستگاه و انجام تست دورهای برای مطمئن شدن از سلامت و کارکرد صحیح آن اهمیت بسیار زیادی دارد. در صورت عدم توجه به این مورد موجب افت کیفیت کار دستگاه شده و عملیات استرلیزه کردن به خوبی انجام نمیپذیرد. باقی ماندن آلودگی بر روی ابزارآلات دندانپزشکی موجب گسترش بیماریهای عفونی میشود. قطعا هزینههای ایجاد شده برای کنترل آن به مراتب بیشتر از تست دورهای یک دستگاه اتوکلاو خواهد بود. بنابراین هر کاربری وظیفه دارد در دوره های مشخص زمانی، دستگاه استرلیزه کننده را مورد ارزیابی قرار دهد و از کارکرد آن مطلع شود. کیفیت انجام کار باید دائما مورد ارزیابی قرار بگیرد.
انجام تست فیزیکی قبل از استفاده از دستگاه است
زیرا:
- همه بیماران دندانپزشکی این حق را دارند که از ابزارآلات کاملا تمیز و استریل شده برای انجام کارهای مربوط به دندان آنها استفاده شود.
- رعایت بهداشت و جلوگیری از شیوع عفونت در تمامی مراکز دندانپزشکی در هر سطحی باید به صورت یکسان صورت بگیرد.
- بزرگی یا کوچکی دستگاه نباید مانع از بررسی های دورهای آن شود.
استرلیزه کردن ابزار آلات دندانپزشکی به علت برخورد زیاد با محیط کثیف دهان بیماران بسیار مهم است. حتی در بسیاری از کشورها عدم رعایت این مسئله یا انجام آن در فواصل زمانی نامنظم غیر قانونی بوده و جریمه و زندانی دارد. بنابراین کاربر یا اپراتور این دستگاه باید به صورت روزانه، هفتگی به استرلیزه کردن اقدام کند. اما برای اطمینان از سلامت دستگاه و اطمینان از بالا بودن کیفیت فرایند استرلیزه کردن باید از روشهای مختلف جهت بررسی دستگاه استفاده شود. از جمله این روش ها:
- تست فیزیکی
- تست شیمیایی
- تست بیولوژیکی.
در ادامه هر کدام از این روشها را برای بررسی سلامت دستگاه اتوکلاو مورد بررسی قرار میدهیم.
نحوه انجام تست فیزیکی بر روی اتوکلاو دندانپزشکی
هدف از انجام کنترل کیفی اتوکلاودندانپزشکی بررسی این موضوع است که دستگاه تمامی ریز ارگانیسمهای موجود را به طور کامل از بین میبرد یانه؟ بررسیها باید به طور دائمی و کاملا منظم باشد تا در صورت بروز هرگونه اشکال بتوان به موقع آن را شناسایی و رفع کرد. اولین روشی که برای بررسی مورد استفاده قرار میگیرد تست فیزیکی یا مکانیکی میباشد. این تست به وسیله دماسنجی صورت میگیرد که دارای عقربههایی برای نشان دادن وضعیت دستگاه است. بهترین زمان برای استفاده از این تست قبل از شروع استفاده از دستگاه و به صورت روزانه است.
شاخص هایی که در ارزیابی یا تست فیزیکی مورد بررسی قرار میگیرد شامل فشار، دما، زمان سیکل و سایر شاخصههای استریلیزاسیون میباشد. هرچند که برآورد این روش به طور واقعی نشان دهنده عملکرد درست اتوکلاو نیست اما برای تشخیص نقص در دستگاه بسیار مورد توجه است.
نحوه انجام تست شیمیایی بر روی اتوکلاو دندانپزشکی
تست شیمیایی نوع دیگری از روش های بررسی اتوکلاو است. در این روش از نشانگر استفاده میشود که حساسیت زیادی به شرایط فیزیکی درون دستگاه مثل دما، فشار و غیره دارد. این نشانگرها در واقع به صورت نوار میباشند. این نوارهای حساس به محض اینکه در معرض محیط داخلی دستگاه قرار میگیرند رنگ انها تغییر پیدا میکند. برای جلوگیری از نفوذ ماده استریل کننده در نوارها باید ابتدا آنها را بسته بندی کرده و سپس داخل دستگاه اتوکلاو قرار داد. در چنین مواقعی معمولا از ترکیباتی مثل تیوسولفات استفاده میشود. به عنوان مثال با استفاده از تیوسولفات سرب از رنگ سفید به سیاه و تیوسولفات مس از رنگ زرد به سیاه تغییر پیدا میکند.
اپراتور معمولا نوار یا برچسب را بسته بندی کرده و درون دستگاه قرار میدهد. بعد از اینکه پروسه استریل تمام شد آن را برداشته و مشاهده میکند. در صورتی که نوار تغییر رنگ نداد و یا به صورت کامل رنگ آن تغییر نکرد پروسه تست را مجددا انجام میدهد. در این روش از دو نوع نشانگر به شرح زیر جهت انجام کار استفاده میشود.
نشانگر داخلی ( Integrated indicators )
معمولا در داخل پکها موجود هستند و در زمانی که دما یا فشار تغییر پیدا کند رنگ نشانگر شروع به تغییر پیدا کردن میکند.
نحوه قرار دادن نوار تست شیمیایی در اتوکلاو
نشانگر خارجی ( external indicators )
نشانگر های خارجی در مواقعی به کار گرفته میشوند که نشانگر داخلی قابل مشاهده نباشد. این نشانگرها مانند نوار یا چسب بر روی بسته قرار میگیرند و تنها کارکردی که دارند نشان دادن دمای مطلوب دستگاه اتوکلاو میباشد. با وجود اینکه این روش نیز مانند روش قبلی دارای اشکالاتی است اما مزیتهایی نیز به دنبال دارد. از جمله تشخیص بستههایی است که فرایند استریلیزاسیون بر روی آنها انجام شده است زیرا تاریخ انجام استریلیزه روی نشانگرها نوشته میشود.
نحوه انجام تست بیولوژیکی بر روی اتوکلاو دندانپزشکی
اما روش بیولوژیکی یکی از مطمئن ترین راههای بررسی صحت اتوکلاو است. از این تست 1 بار در طول هفته برای چکاپ دستگاه استفاده میشود. در این روش از میکرو ارگانیسمهای زنده مثل اسپورها که درون محلول و در بسته بندی آمپول قرار دارند و به عنوان نشانگر استفاده میشوند. اسپورها یکی از مقاومترین ریز ارگانیسمها شناخته شدهاند. زمانی که اسپورها به طور کامل از بین بروند میتوان مطمئن شد که دستگاه کاملا عملکرد سالمی دارد. میکرو ارگانیسمها شباهت زیادی به اندیکاتورهای شیمیایی دارند. نمونه ای از اسپور هایی که برای تست بیولوژیکی اتوکلاو استفاده میشود باید به ژئوباسیلوس استئاروترموفیلوس اشاره کرد. همچنین در هنگام بررسی حرارت خشک و اتیلن اکساید، اسپور باسیلوس آتروفئوس به کار گرفته میشود.
بررسی استریل کننده دندانپزشکی با استفاده از اسپورها یکی از دقیقترین چکاپهای دورهای است که میتوان انجام داد. نحوه استفاده از اسپورها در تست بیولوژیکی به شرح زیر میباشد:
- ابتدا آمپول حاوی اسپور را درون دستگاه قرار میدهند. یک آمپول دیگر نیز خارج از دستگاه به عنوان کنترل قرار میگیرد تا در نهایت بعد از انجام عملیات استرلیزه کردن با یکدیگر مقایسه شوند.
- عملیات استرلیزه کردن را با پارامترهای درست آغاز کنید و منتظر بمانید.
- بعد از اتمام عملیات ویال آمپول را از دستگاه خارج کنید.
- آمپولهای آزمایش شده و کنترل را شکسته تا آنزیم آزاد شود.
- حال باید هر دوی آمپولها را در اندیکاتور قرار دهید.
نتیجه تست معمولا بدین صورت است که اگر اسپورهای ویال آزمایش از بین رفته باشد و اسپورهای ویال کنترل باقی مانده باشند نتیجه منفی است. بالعکس اگر اسپورهای ویال آزمایش از بین نرفته باشند تست شکست خورده است. اگر اسپور هر دو ویال آزمایش و کنترل از بین رفته باشد جواب غیر قطعی است و باز هم تست شکست خورده است.