تحريمها و ديپلماسي اقتصادي
محمود صدري
روابط ايران و اروپا هر روز تيرهتر ميشود. آغازگر اين وضع، اروپاييها بودند كه در مقطعي به پيشبرد قطعنامه پيشنهادي آمريكا در شوراي امنيت سازمان ملل كمك كردند و در مرحلهاي ديگر از اين هم جلوتر رفته و از اعمال تحريمهاي تازه و فراتر از قطعنامه شوراي امنيت سخن گفتند.روسيه و چين از قطعنامه چهارم تحريم (مانند سه قطعنامه قبلي) حمايت كردند؛ اما هنوز راجع به تحريمهاي احتمالي اروپا موضع نگرفتهاند. در اين شرايط اگرچه ميدان بازي براي ديپلماتهاي ايراني تنگتر شده، اما هنوز همه درها بسته نشده است و با ديپلماسي اقتصادي فعال ميتوان از اين مخمصه سياسي خلاص شد.امروز ايران فقط با «احتمال اجراي مفاد قطعنامه چهارم» مواجه است و تحريم اروپا و همكاري روسيه و چين با آنان، احتمالات دورتر به شمار ميروند.تاريخ روابط ايران با بازيگران بينالمللي در همه دوران پس از انقلاب اسلامي و حتي پارهاي مقاطع قبل از انقلاب نشان ميدهد كه از درون روابط اقتصادي و تجاري، راهحلهاي مطمئنتري بيرون ميآيد تا ديپلماسي به تنهايي.رجوع به گذشته نشان ميدهد حتي در دورهاي مانند سال 1375 كه روابط ايران و اروپا به فراخواندن سفيران هم رسيد، روابط تجاري و همكاريهاي اقتصادي هرگز قطع نشد؛ زيرا اقتصاد تنها حوزهاي است كه رهبران سياسي اروپا و حتي آمريكا نميتوانند براي مدتي طولاني درهاي آن را به روي شهروندان خود ببندند. حاكميت نسبي اقتصاد آزاد در غرب، موجب تفوق بنگاههاي اقتصادي بر سياست شده است و حتي اگر سياستمداران در كوتاهمدت درهاي تجارت را ببندند، در درازمدت توان چنين كاري را ندارند. به همين علت شايد بتوان ادعا كرد اين روزها انتشار يك آگهي تجاري ايران در روزنامهها و تلويزيونهاي غرب موثرتر از اقدامهاي ديپلماتيك باشد. اجراي قوانين موجود درباره سرمايهگذاري خارجي و عنداللزوم اصلاح و تسهيل برخي قوانين ميتواند به عنوان مشوق بنگاههاي مالي و صنعتي غرب عمل كند. ايران قابليتها و ظرفيتهاي اقتصادي بسياري براي به شراكت گذاشتن با بازرگانان، صنعتگران و بانكداران اروپايي دارد و چنانچه پيام اين قابليتها و ظرفيتها از مجاري مطمئن، منتقل شود، به احتمال زياد انگيزه فعالان اقتصادي، تجاري و مالي غرب را براي مهار سياستمداران آن كشورها افزايش خواهد داد. نكته ديگر اينكه روسها و چينيها كه از همكاري اقتصادي با ايران، بهره فراوان بردهاند، اكنون رفتاري پيشه كردهاند كه سلبكننده اعتماد ايرانيان است. اين رفتار روسيه و چين در حضور شبهانحصاري آنان در اقتصاد ايران و احساس بينيازي آنان از رقابت با غرب ريشه دارد. ارائه پيشنهادهاي اقتصادي عملي به اروپاييان، علاوه بر اينكه انگيزههاي ستيزهجويي را در آنان كاهش ميدهد، انحصار آزاردهنده چينيها و روسها را نيز ميشكند و آنان را به بازي در چارچوبي متعادلتر و البته با دشواريهاي بيشتر وادار ميكند. هنر اصلي ديپلماتهاي ايراني در شرايط كنوني بايد معطوف به ايجاد غبطه در اروپاييها و ارسال پيام تعديل روابط اقتصادي به سوي چين و روسيه باشد.در عرصه بينالمللي، تهديد هميشه به معناي اراده و تمايل اجراي تهديد نيست، بلكه گاهي - و شايد غالبا - نوعي غمزه ديپلماتيك براي دعوت به همكاري است. شاهد اين مدعا، روابط ايران و اروپا پس از تهديدهاي سال 1375 و روابط آمريكا و شوروي سابق پس از بحران خليج خوكها و روابط چين و آمريكا پيش از آغاز ديپلماسي پينگپونگ در دهه 1970 ميلادي است. عرصه پرانعطاف ديپلماسي در كنار جاذبههاي اقتصادي، هنوز درهاي زيادي را به روي ايران و غرب بازگذاشتهاند.