کروماتوگرافی چیست و چگونه کار می کند؟
کروماتوگرافی فرآیندی برای جداسازی اجزای یک مخلوط است. برای شروع فرآیند، این مخلوط در ماده ای به نام فاز متحرک حل می شود که آن را از طریق ماده دومی به نام فاز ساکن عبور می دهد.
اجزای مختلف مخلوط با سرعت های مختلف در فاز ساکن حرکت می کنند و باعث جدا شدن آنها از یکدیگر می شود. ماهیت فازهای متحرک و ثابت مشخص می کند که کدام مواد سریعتر یا آهسته تر حرکت می کنند و نحوه جداسازی آنها است. این زمانهای مختلف سفر، زمان نگهداری نامیده میشوند .
"رنگ نوشتن"
کروماتوگرافی نام خود را از تکنیکی گرفته است که اولین بار در اواخر قرن نوزدهم برای جداسازی رنگدانه ها در یک مخلوط پیچیده استفاده شد.
اگر یک ورق کاغذ یا پارچه با ظرف پر از آب یا الکل که در آن یک رنگدانه پیچیده حل شده است تماس پیدا کند، عمل مویرگی مخلوط را روی کاغذ یا پارچه می برد، اما اجزای رنگدانه همه با سرعت یکسان حرکت نمی کنند.
بزرگترین مولکولهای مخلوط آهستهتر حرکت میکنند در حالی که کوچکترین مولکولها جلوتر میروند و باعث میشود که فاز ساکن نوارهای رنگی مجزای مربوط به هر جزء از مخلوط ایجاد کند. این به این روش نام "کروماتوگرافی" یا "رنگ نوشتن" داده است.
از هنر تا علم
کروماتوگرافی در ابتدا توسط هنرمندان، نظریه پردازان رنگ و صنعتگرانی که امیدوار بودند رنگ های صنعتی را برای منسوجات کامل کنند مورد استفاده قرار گرفت. با گذشت زمان، شاخه ای منحصر به فرد از شیمی را ایجاد کرد و با آن، تکنیک هایی که امروزه برای درک و خالص سازی مخلوط ها استفاده می شود.
در آزمایشگاه های مدرن، جنبه رنگ دیگر مطرح نیست، اما همان اصول اعمال می شود. با حل کردن مخلوط مورد علاقه در یک فاز متحرک و انتقال آن از طریق یک فاز ثابت، اجزای مخلوط را می توان بر اساس سرعت های مختلف سفر از یکدیگر جدا کرد.
با تغییر فاز متحرک، فاز ساکن، و/یا عامل تعیین کننده سرعت سفر، طیف گسترده ای از روش های کروماتوگرافی ایجاد شده اند که هر کدام هدف متفاوتی را انجام می دهند و برای مخلوط های مختلف ایده آل هستند. برخی از رایج ترین اشکال کروماتوگرافی به شرح زیر است.
- در کروماتوگرافی گازی ، مخلوط مورد نظر تبخیر می شود و از طریق یک فاز ثابت (معمولاً یک ستون جداسازی فلز یا شیشه) با یک گاز بی اثر، معمولاً نیتروژن یا هلیوم، منتقل می شود. مولکول های بزرگتر در مخلوط زمان بیشتری طول می کشد تا از ستون عبور کنند و به آشکارساز در انتهای دور برسند.
- در کروماتوگرافی مایع ، مخلوط مورد نظر در یک مایع حل می شود و از یک فاز ثابت جامد عبور می کند که اغلب از یک ماده سیلیسی ساخته شده است. انواع مختلفی از کروماتوگرافی مایع وجود دارد، بسته به قطبیت نسبی فازهای متحرک و ثابت (فاز معمولی در مقابل فاز معکوس ) و اینکه آیا فاز متحرک تحت فشار ( با عملکرد بالا ) است.
- در کروماتوگرافی لایه نازک (TLC) ، فاز ساکن یک لایه نازک از مواد جامد است که معمولاً بر پایه سیلیس است و فاز متحرک مایعی است که مخلوط مورد نظر در آن حل می شود. کروماتوگرافی لایه نازک دارای مزیت عکاسی خوب است و خروجی آن را دیجیتالی کردن آسان می کند.
- کروماتوگرافی تبادل یونی ، اجزای یک مخلوط را بر اساس بار آنها، علاوه بر یا به جای اندازه، جدا می کند. در اصل، یون های باردار مثبت (کاتیون ها) یا منفی (آنیون ها) با استفاده از فازهای ثابت مختلف و فازهای متحرک pH مختلف جدا می شوند.
کروماتوگرافی می تواند به عنوان یک ابزار تحلیلی استفاده شود و خروجی آن را به آشکارساز تغذیه کند که محتویات مخلوط را می خواند. همچنین می تواند به عنوان یک ابزار تصفیه، جداسازی اجزای یک مخلوط برای استفاده در سایر آزمایش ها یا روش ها استفاده شود. به طور معمول، کروماتوگرافی تحلیلی از مقدار بسیار کمتری از مواد نسبت به کروماتوگرافی برای خالص سازی یک مخلوط یا استخراج اجزای خاص از آن استفاده می کند.
به عنوان مثال، استخراج فاز جامد نوعی کروماتوگرافی مایع است که در آن از فازهای متحرک مختلف به ترتیب برای جداسازی اجزای مختلف مخلوط به دام افتاده در فاز جامد استفاده می شود. کروماتوگرافی به عنوان یک تکنیک تصفیه نقش عمده ای در آزمایشگاه های پتروشیمی و سایر آزمایشگاه های شیمی آلی دارد ، جایی که می تواند یکی از راه های مقرون به صرفه برای حذف ناخالصی ها از محلول های آلی باشد، به خصوص اگر اجزای مخلوط حساس به حرارت باشند.
انعطاف پذیری
اصول کروماتوگرافی در سایر تکنیک های آزمایشگاهی نیز ظاهر می شود. الکتروفورز ژل اسیدهای نوکلئیک و پروتئین ها را بر اساس اندازه آنها دسته بندی می کند و آنها را از طریق میدان الکتریکی در ژل می کشاند. این تکنیک در واقع نوعی کروماتوگرافی است. به طور مشابه، تقطیر اجزای یک مخلوط را بر اساس نقاط جوش و تراکم آنها مرتب می کند، در حالی که خود دستگاه نوعی فاز ساکن است.
از آنجا که اصل اصلی آن بسیار ساده است، کروماتوگرافی فضایی را برای اصلاح قابل توجهی باقی می گذارد. این منجر به انواع تکنیکهای کروماتوگرافی تخصصیتر شده است، مانند کروماتوگرافی دو بعدی برای استفاده همزمان از دو روش کروماتوگرافی مختلف، کروماتوگرافی گازی در اثر حرارت، که به عنوان بخشی از طیفسنجی جرمی استفاده میشود، و کروماتوگرافی کایرال، که برای جداسازی استریوایزومرهای دیگر استفاده میشود. روش ها نمی توانند تشخیص دهند.
کروماتوگرافی یک اصل ساده و بسیار انعطاف پذیر است که به ایجاد تغییرات جدید و پیاده سازی های جدید در آینده قابل پیش بینی ادامه خواهد داد.
انواع مختلف کروماتوگرافی
در سرتاسر این مقاله، ما با آنچه به عنوان کروماتوگرافی فاز نرمال از آن یاد میکنیم، سروکار داریم ، به این معنی که فاز ساکن ما طبیعت قطبی (آب دوست) و فاز متحرک ما ماهیت غیر قطبی (آبگریز) دارد. برای کاربردهای خاص، دانشمندان گاهی از تکنیکهای کروماتوگرافی فاز معکوس استفاده میکنند که در آن سناریو معکوس است، یعنی فاز ثابت غیرقطبی است در حالی که فاز متحرک قطبی است.
انواع مختلفی از کروماتوگرافی وجود دارد که هر کدام در نوع فاز ثابت و متحرکی که استفاده می کنند متفاوت است. اگرچه اصل اساسی یکسان است قرابت دیفرانسیل اجزای مختلف آنالیت نسبت به فازهای ثابت و متحرک منجر به جداسازی دیفرانسیل اجزا می شود. باز هم، نحوه تعامل اجزای مختلف با فاز ثابت و متحرک ممکن است بسته به تکنیک کروماتوگرافی مورد استفاده تغییر کند. روشهای کروماتوگرافی رایج در جدول زیر آورده شده است.
|
اساس جدایی |
فاز موبایل |
فاز ثابت |
تکنیک |
|
قطبیت مولکول ها |
مایع |
جامد (سلولز) |
کروماتوگرافی کاغذی |
|
قطبیت مولکول ها |
مایع |
جامد (سیلیس یا آلومینا) |
کروماتوگرافی لایه نازک (TLC) |
|
قطبیت مولکول ها |
مایع |
جامد (سیلیس یا آلومینا) |
کروماتوگرافی ستون مایع |
|
میل ترکیبی مولکول آنالیت به مولکول بی حرکت در فاز ساکن |
گاز (گاز بی اثر مانند آرگون یا هلیوم) |
تکیه گاه مایع یا جامد |
کروماتوگرافی گازی |
|
نقطه جوش مولکول ها |
مایع |
جامد (دانه های ریز متخلخل سیلیس) |
کروماتوگرافی حذف اندازه |
برای اطلاعات بیشتر در مورد روش های مختلف کروماتوگرافی، از سایت دانشور شیمی دیدن کنید .