اردوغان و بالانس سياست خارجي براي فرداي ترکيه
بهرام گل زاده
سرمقاله ابتکار: ترديدي در اين واقعيت وجود ندارد که ديپلماسي و سياست اخير منطقهاي و جهاني دولت ترکيه به رهبري "رجب طيب اردوغان، با تغييرات و رويکردها و تاکتيکها و در مواردي استراتژيهاي جديدي همراه بوده است که عموما در مسير منافع ملي اين کشور ارزيابي شده است. ميانجيگري درموضوع هستهاي ايران و امضاي بيانيه تهران با همراهي برزيل، تحرک و ايفاي نقش فعال و معني دار و موثر در بحران فلسطين و اسراييل، به ويژه حوادث مربوط به نوار غزه، تلاش براي حضور فعالتر و تعامل نزديک با کشورهاي عرب منطقه خاورميانه و نمونههايي ديگر، از نکات برجسته سياست خارجي جديد آنکاراست. به برخي نکات در آخرين گفت و گوي اردوغان با گزارشگر پي بي سي توجه کنيد. وي در بخشهايي از اين گفت و گو به برخي سوالات، اينگونه پاسخ ميدهد: «ترکيه همان ترکيه است، هيچ چيز تغيير نکرده است، آمريکا نبايد نگران باشد"، "رود بر همان بستر جاري است و ما نيز در همان رود سابق در حال شنا هستيم"، " ما از امروز بايد به فکر فردا باشيم». اين بخشهايي از اظهارات نخست وزير ترکيه است، که پايه تحليلهايي که مبتني بر دور شدن سياست خارجي ترکيه از نزديکي و هم پيماني با آمريکا است، سست ميکند. ترديد نبايد کرد که آنکارا هشيارانه براي تضمين و تامين منافع ملي خود، پروايي ندارد که از اتخاذ هر نوع سياست، بهره بجويد. اردوغان، در بخش ديگر گفت و گو، در خصوص تلاشش براي امضاي بيانيه تهران و خارج کردن پرونده هستهاي ايران از بنبست، به نکته ظريف ديگري اشاره ميکند با اين عبارت که : "اوباما از من خواست با ايران مذاکره کنم». اين لفظ از "من خواست" در عالم سياست معناي خاص خود را دارد. دولت آمريکا يا هر دولت منافع محوري، يک طرفه و بدون پرداخت هزينه يا در جريان يک معامله پاياپاي و دوجانبه از دولتي درخواست ميانجيگري در بحراني نميکند و هيچ دولتي هم بدون پيشبيني منفعت، چنين درخواستي را اجابت نمينمايد. پس بايد ديد ترکيه در مقابل چنين حرکت ديپلماتيکي چه امتيازي از امريکا مطالبه کرده و يا خواهد کرد. در تحليل اين موضوع، و بدست آوردن معادله حل مسئله، بايد نيازهاي کنوني آنکارا را مورد توجه و بررسي قرار داد. از جمله اين موارد، نياز ترکيه به حمايتهاي قويتر و عمليتر براي عضويت اين کشور در اتحاديه اروپا و شکستن مقاومت اين اتحاديه در عدم پذيرش است. سوال اينجاست که آيا ممکن است اردوغان در قبال تلاشي که در موضوع هستهاي ايران از خود نشان داد، از اوباما خواسته باشد که براي تسريع در عضويت ترکيه در اتحاديه اروپا با همپيمانان اروپايي خود لابيهاي لازم را به عمل آورد؟ بي ترديد دور از ذهن نيست که يکي از درخواستها اين باشد. در همين رابطه از بخش ديگري از اظهارات اردوغان در گفت و گو با پي بي سي مدد ميگيريم وي به گزارشگر اين شبکه تلويزيوني در پاسخ به يکي از سوالات در خصوص موانع پيوستن به اتحاديه اروپا ميگويد: «آنچه که به ما محول شده بود به خوبي انجام داديم. ما براي عضويت در اتحاديه اروپا مصمم هستيم و به تلاشهاي خود ادامه ميدهيم.» در اينجا بايد به امر توجه کرد که ترکيه چه وظيفه محول شدهاي را به خوبي به سرانجام رسانده که انتظار باز شدن مسير عضويت در اتحاديه اروپا کمترين انتظار و توقع است؟ در کنار اين مباحث موضوعات ديگري از قبيل حضور موثرتر دولت آنکارا در جهان عرب، و بطور مشخص، ميانجيگري و ميدانداري در موضوع فلسطين و اسراييل، و دمشق و تلآويو، و مواردي از اين قبيل است که به اندازه کافي در اين زمينه مباحثي صورت گرفته و تحليلهايي شده است. و موقعيت مثبت کنوني دولت آنکارا در ميان اعراب، مويد اين معنا است که ترکيه بدست گرفتن نقش محوري در مسائل مختلف جهان عرب را هدف قرار داده است. حال با توجه به موارد فوق، آيا اتکا صرف به اقدامات دولت ترکيه بدون توجه به پيش زمينهها و مذاکرات و توافقهاي از قبل صورت گرفته اين کشور با آمريکا، تا چه اندازه اطمينان بخش و تضمين کننده منافع ملي است. بي شک، استفاده از ظرفيت و پتانسيل دولت آنکارا، در پيش برد مذاکرات و حل و فصل اختلافات با غرب، اقداميعقلاني و لازم و ضروري است، اما سوال اينجاست که اطمينان و اتکاء به ترکيهاي که صد در صد به دنبال منافع ملي خويش و کسب اعتبار و وجهه و جايگاه بينالمللي و منطقهاي است، و در برگيرنده پر کردن خلاءهاي موجود، تا کجا و تا چه ميزان، تامين کننده منافع و امنيت ملي کشور است؟ آيا منافع اعتماد به ترکيه به هر دليل و بر اساس هر ضروت، بيش از منافع اعتمادي است که در طول سالهاي اخير به روسيه و چين شد؟ شايد با کمي توجه و تامل در بخش ديگر اظهارات اردوغان در مصاحبه با پي بي سي، بخشي از پاسخ سوالهاي ايجاد شده را بگيرم، نخست وزير اسلامگراي ترکيه، استراتژي آينده کشورش را در يک جمله اينگونه تبيين ميکند: « هيچگونه تغييري در سياستها و استراتژيهاي ما بوجود نيامده است. ما همچنان به حرکت در همان مسير نرم و معمولي خود ادامه ميدهيم. هدف ما همواره رسيدن به ترکيهاي با استانداردهاي بالا در مدرنيته، بوده است. ما با تمام مليتها از شمال تا جنوب، از شرق تا غرب گفتگو ميکنيم.» از ياد نبريم، هرچند ترکيه از ضرورت اجراي بيانيه تهران داد سخن ميراند و در شوراي امنيت سازمان ملل نيز به قطعنامه عليه ايران راي نفي ميدهد، اما اين به معناي تحت الشعاع قرار گرفتن سياست جهاني و استراتژيک آنکارا نيست و دولتمردان اين کشور به هر قيمتي به پايداري در اين مواضع متعهد نخواهند بود همانطور که چين و روسيه متعهد نماندند. اولويت براي ترکيه در منطقه و جهان، موضوعات ديگري است که ارتباط مستقيم با منافع ملياش دارد و به محض تامين اين منافع، چشمانداز سياست خارجياش به شکل ديگري تعريف خواهد شد. سياست خارجي ترکيه تحت هيچ شرايطي از قاعده يا معادله ي "سياه يا سفيد"، و "صفر يا صد"، براي تامين منافع صددرصدي پيروي نميکند بلکه بالانسي در اين سياست وجود دارد. در سياست خارجي منطقهاي در برابر زيادهخواهيهاي اسراييل در غزه مقاومت ميکند و ميايستد و همزمان، تلاش خود براي نزديکي و حل اختلافات دمشق - آنکارا را افزايش ميدهد. همچنين در سياست خارجي بينالمللي، به قطعنامه تحريم شوراي امنيت سازمان ملل عليه ايران راي منفي ميدهد اما در عين حال، به نمايندگي از طرف رئيس جمهور ايالات متحده، در ارتباط با مسئله هستهاي جمهوري اسلامي تلاشي را آغاز ميکند که منجر به صدور بيانيه تهران ميگردد و همزمان نيز بحث عضويت در اتحاديه اروپا را به صورت جدي دنبال ميکند.