جمهوری: نگاه قانوني به مطبوعات
بدون اينكه نيازي به توضيح و استدلال باشد، نفس اين اقدام نشان ميدهد نگاه بعضي از مسئولان به مطبوعات و طبعاً به مقوله فرهنگ چگونه است. اعتقادي به تعميم اقدام اين آقاي استاندار به ساير مسئولين نداريم، ولي همين نمونه ميتواند بخشي از مشكلات روزنامه نگاري در ايران را نشان دهد. روز خبرنگار، فرصت مناسبي براي اشارهاي اجمالي به اين مشكلات است. 1 - از زمان شهادت محمود صارمي در سال 1377 به دست طالبان در مزار شريف افغانستان، روز 17 مرداد به عنوان "روز خبرنگار" شناخته شده و هر ساله در چنين روزي يادي هم از رسانهها و اصحاب رسانه ميشود. اصل اين اقدام را بايد ستود اما اين واقعيت را نيز نبايد ناديده گرفت كه اين تجليلها اموري ظاهري هستند و تأثيري در حل مشكلات اصحاب رسانه ندارند. اگر حتي روزي به نام روز خبرنگار وجود نداشته باشد و اين تعارفات هم صورت بگيرد ولي نگاه مسئولان به رسانهها بگونهاي ديگر باشد مشكلي وجود نخواهد داشت، اما چه سود كه تعارفات برقرار است و نگاهها هم همچنان طلبكارانه، آمرانه و قيم مآبانه! 2 - از صدا و سيما و چند روزنامه و نشريه متصل به بودجههاي دولتي كه بگذريم، ساير رسانهها در شرايط سخت ركود اقتصادي و تورم، با مشكلات مالي آزار دهندهاي دست و پنجه نرم ميكنند. برخلاف دستگاههاي دولتي كه اول هر سال بودجهاي در اختيارشان قرار ميگيرد و به اواخر سال كه ميرسند بعضي از آنها تلاش ميكنند با خرج تراشيهائي كه ميكنند چيزي از آن نماند تا بتوانند وانمود كنند كه سال آينده بايد بودجه بيشتري به آنها اختصاص يابد، روزنامهها در طول سال بايد خودشان درآمدزائي كنند تا بتوانند هزينههاي سنگين اين روزگار سخت را كه هر روز قيمتها افزايش مييابند تأمين نمايند. در چنين وضعيتي، مشكلات سرسام آور تقسيم تبعيض آميز آگهيهاي دولتي، گير و گورهاي تقسيم غيرمنصفانه يارانه ها، رشد بي حساب و كتاب هزينهها و شرايط سخت زندگي نيز مزيد بر علت ميشوند و كار را بر اصحاب مطبوعات آنچنان دشوار ميكنند كه گاهي تا آستانه تعطيلي به پيش ميروند و البته بسياري از آنها نيز ناچار ميشوند تن به تعطيلي بدهند. 3 - راهي هم البته براي انتشار بدون تحمل فشارهاي مالي وجود دارد ولي پيمودن آن راه موجب ميشود روزنامه ديگر روزنامه نباشد و به "روزي نامه" تبديل شود؛ كرنش در برابر صاحبان زر و زور، رشوه دادن به واسطههاي آگهي ها، بند و بست با مراكز قدرت و ثناگوئي و مداحي آنها. اين راه را آسان ميتوان پيمود و به راحتي ميتوان به نان و نوائي هم رسيد ولي به قيمت از دست دادن استقلال و عزت نفس. شرافت قلم، اجازه چنين كاري را به اصحاب مطبوعات نميدهد. اهالي مطبوعات، صورت خود را با سيلي سرخ نگهداشتن را بر نان را به قيمت از دست دا دن استقلال و عزت نفس به روغن انداختن ترجيح ميدهند. 4 - پاسخگو نبودن بسياري از مسئولان، عدم تمكين به قانون، بي تفاوت بودن نسبت به مشكلات مردم و آشنا نبودن با اهميت و جايگاه مطبوعات، مشكل ديگر اصحاب رسانه است. در مشروطيت، مطبوعات را ركن چهارم نظام حكومتي ناميدند هرچند به آن عمل نكردند. اين جايگاه به اين جهت براي مطبوعات در نظر گرفته شده بود كه واقعاً مطبوعات ميتوانند با نظارت بر عملكرد سه ركن ديگر حكومتي يعني قواي مقننه و مجريه و قضائيه و نقد آنها راه را براي انحراف حاكمان از مسير قانون و رفتن به سوي ديكتاتوري و استبداد ببندند و ابزاري را در اختيار مردم قرار دهند كه با استفاده از آن، مطالبات قانوني خود را دنبال كنند و به حقوق واقعي خود برسند. امروز كسي براي مطبوعات چنين جايگاهي قائل نيست و عدهاي مطبوعات را نه ابزاري براي تأمين خواستههاي مردم بلكه ابزاري براي تأمين خواستههاي خود ميدانند. شعارها شايد غير از اين باشد ولي رفتارها همين است. 5 - در قانون براي متوليان امور مطبوعاتي در بدنه حاكميت، دو وظيفه تعريف شده است، يكي نظارت بر حسن اجراي قانون توسط مطبوعات و ديگري حمايت از مطبوعات. انجام صحيح اين دو وظيفه فقط درصورتي ميسر خواهد بود كه متوليان امور مطبوعاتي، خودشان از جنس مطبوعات باشند و با اين مقوله آشنائي داشته باشند. متأسفانه در طول 31 سال گذشته اكثر قريب به اتفاق متوليان امور مطبوعاتي با مقوله مطبوعات بيگانه بودند و قبل از آنكه فرصتي براي آشنا شدن با ظرايف كار پيدا كنند جابجا شدند. بخش مهمي از مشكلات اصحاب مطبوعات به همين موضوع مربوط ميشود. از اخطارها، انذارها، تذكرها، توقيف ها، تقسيم ها، تبعيضها، تحويل گرفتن ها، اخم كردن ها، برخوردار نمودنها و محروم كردنها كه در پرونده عملكرد متوليان امور مطبوعاتي در همه دولتهاي اين 31 سال ثبت است ميتوان به اين واقعيت تلخ پي برد و بر دشواريهائي كه اصحاب مطبوعات با آن مواجه بودند و هستند و تا اين روال وجود دارد مواجه خواهند بود آگاه شد. بخشي از اين عملكردها سليقه ايست و بخشي نيز سياسي و خدا به داد برسد هنگامي كه اين دو يكجا جمع شوند و دست به دست هم بدهند و به سراغ اصحاب مطبوعات بيايند. 6 - از ملاحظه اين مجموعه ميتوان به پاسخ اين سئوال رسيد كه چرا اصولاً روزنامه نگاري در ايران در حد نصاب قرار ندارد و از سطح جهاني عقبتر است؟ اينهمه تنگنا كه برشمرديم، مجالي براي رشد روزنامه نگاري باقي نميگذارد. مطبوعات، هنگامي بالنده خواهند بود كه موانع بالندگي سد راه آنها نباشند و از پيش پاي آنها برداشته شوند. اين يك تصور غلط است كه گفته شود روزنامه نگاران ما قوي و كارآمد نيستند كما اينكه اين تصور هم غلط است كه گفته شود نظام جمهوري اسلامي به رسانه اجازه بالندگي نميدهد. ما روزنامه نگاران كارآمد و صاحب انديشه و شجاع، فراوان داريم. نظام جمهوري اسلامي هم با توجه به آنچه قانون اساسي اين نظام مقرر داشته راه را براي بالندگي رسانهها كاملاً هموار ساخته و به جرأت ميتوان گفت مترقيترين نگاه را به مقوله رسانه دارد. پس مشكل واقعي را بايد در جاي ديگر جستجو كرد؛ نگاه مسئولان به مقوله مطبوعات و رفتاري كه محصول طبيعي همين نگاه است. 7 - نگاه صحيح به مطبوعات كه نگاه "ن، و القلم و مايسطرون" (قرآن كريم سوره قلم آيه اول) و "شهدا را قلمها ميسازند و قلمها هستند كه شهيدپرورند" (امام خميني - صحيفه امام جلد 16 صفحه 227) است، براي اصحاب مطبوعات اين مجال را فراهم ميسازد كه مسئولان را نقد كنند تا مانع انحراف آنها شوند و آنها را وادار نمايند در برابر قانون و مصالح مردم خاضع باشند و به طرف استبداد ميل نكنند. همانطور كه به فرموده پيامبر اكرم صلوات الله و سلامه عليه، حيات علم به نقد و رد است، حيات جامعه نيز به نقد است و مديران جامعه اگر نقد نشوند جامعه به ماندابي تبديل خواهد شد كه جاي مناسبي براي ادامه حيات نخواهد بود. به همين دليل، قواي سه گانه از صدر تا ذيل بايد از نقد شدن استقبال كنند و حتي رسانهها را به خاطر نقدهايشان تشويق و از آنها تشكر و قدرداني نمايند. 8 - وقتي سخن از انتقاد به ميان ميآيد، طبعاً منظور انتقاد منصفانه و در چارچوب قانون است. هم براي مطبوعات و هم براي مسئولان قواي سه گانه، چارچوب حركتها و موضعگيريها و عملكردها بايد قانون باشد. تخطي از قانون براي هيچكس جايز نيست و اصولاً فقط در چارچوب قانون است كه اداره كشور و كاركرد صحيح مطبوعات ميسر خواهد بود. فلسفه قيام مردم به رهبري امام خميني و به ثمر رساندن انقلاب و تأسيس نظام جمهوري اسلامي با هدف براندازي سلطه خلاف قانون و خلاف شرع شاهنشاهي و ايجاد يك نظام مبتني بر قانون و شرع بود. پسوند "اسلامي" براي ا نقلاب و نظام حكومتي برآمده از اين انقلاب نيز همين را ميگويد، زيرا اسلام، دين قانون است. 9 - در نظام جمهوري اسلامي، در عرصه قلم و سخن و تعامل، حرف اول را اخلاق ميزند. با تكيه بر اخلاق است كه قانون نيز مجال بروز و ظهور پيدا ميكند. اعتراف ميكنيم كه در رسانهها التزام به اخلاق و مؤمنانه نوشتن تا حدودي كاهش يافته است. اين، آفتي است كه خود اصحاب مطبوعات را نيز رنج ميدهد. شناسائي علل اين آفت كار مشكلي نيست و اين اقدام قطعاً بايد صورت بگيرد و عرصه مطبوعات از اين بيماري مهلك نجات يابد. راه درمان اين بيماري و راه رهائي از آن مشكلات، فقط عمل به قانون است. هم مسئولان و هم مطبوعات اگر در چارچوب قانون حركت كنند و همواره قانون در همه زمينهها داوري نمايد، همه به حقوق خود خواهند رسيد و اين واقعيت را نيز بايد همه بدانند كه در هيچ زماني هيج مصلحتي بالاتر از عمل به قانون نيست. 10 - اين نكته را نيز ناگفته نگذاريم كه امروز نظام جمهوري اسلامي همانند 31 سال گذشته با جنگ رسانهاي استكبار جهاني مواجه است. رسانههاي ما همانگونه كه در كوران حوادث سالهاي بعد از پيروزي انقلاب اسلامي و در جنگ تحميلي و در دهههاي دوم و سوم عمر نظام جمهوري اسلامي در برابر توطئههاي رنگارنگ استكباري ايستادند و با تقديم شهدا و جانبازاني كه علاوه بر مركب قلم با خون خود نيز در حمايت از اين كشور و اين ملت و اين انقلاب و اين نظام نوشتند و فداكاري كردند، با سختيها نيز مبارزه و مقابله كردند، از اين پس نيز چنين خواهند كرد. اصحاب مطبوعات، شرافت قلم را در گرو استقلال و عزت ايران و حاكميت اصول و ارزشهاي ديني ميدانند و اين نعمت بزرگ را با هيچ چيز معاوضه نخواهند كرد حتي اگر كساني كه بايد قدردان اينهمه خدمت و فداكاري باشند به وظيفه خود عمل نكنند. به ارواح طيبه شهداي رسانه و همه شهداي انقلاب اسلامي و دفاع مقدس و روح بلند امام شهدا درود ميفرستيم و بار ديگر بر عهد خود با آنان پاي ميفشاريم و از خداي متعال ميخواهيم ما را به انجام رسالت خطيري كه برعهده داريم موفق فرمايد.