راهنماي اقدام در ماه صيام
اگر در حق ولي مشروع لغزشي داشتيم جبران آن، باب جلب خيرات و بركات اين ماه است.
١- تلقي ما از چرخش ايام و آمدن روز و شب چگونه است؟ رايجترين برداشت در حال تبليغ در دنيا اين است كه ما انسانها جزء كوچكي از يك نظام عظيم هستيم كه براساس قواعد ديناميك و كنش - واكنشهاي مادي، در حال حركتي است كه از مبدا و مقصد آن اطلاعي نداريم و مقهور اين چرخش هستيم و زندگي ما در اين مسير، كاملا رويهاي (Routine) است و فرقي ذاتي بين ديروز و امروز و فرداي ما نيست! البته اين موضوع، متواضعانهتر از آنچه كفر غربي در پوستين سكولاريسم تبليغ ميكند است؛ زيرا آنان مدعي هستند كه دنياي «موجود» تنازل داده شده است به «دنياي مادي موجود» و هيچ خبري از فعل آفرينش نيست، بلكه در روندي كاملا بازيگونه - بيمقصد و بيمنتها - اين سيستم عظيم در حال فعاليت است. البته از آنجايي كه در اينگونه تفكر، مفهوم «فعل آفرينش» حذف ميشود، طبيعتا مقصد و غرض هم بيمعني ميشود. بيچاره انسان كه آنقدر در اين تصوير، «ريز» است كه ديده نميشود! در هر حال، تصوير رويهاي از زندگي و تداول ايام نتيجه ضروري اين تلقي از هستي است. ٢- در مكتب اسلام، جهان، اولا، تنازل به دنياي مادي ندارد، بلكه بسيار عظيمتر از آن است؛ ثانيا، «فعل خلق» (آفرينش) زيربناي لحظهلحظه هستي موجود است؛ ثالثا، خداوند متعال، نه تنها جهان را آفريد، بلكه آن را «حقمدارانه» آفريده است: «وما خلقنا السماوات و الارض و ما بينهما الا بالحق و ان الساعه لآتيه فاصفح الصفح الجميل» (سوره مباكره الحجر، آيه ٨٥) «ان ربك هو الخلاق العليم» (سوره مباركه الحجر، آيه 86) «بالحق» يعني همراه حق و اين همراهي در تمام شئون فعل آفرينش حضور دارد: مقصد آفرينش حق است، مبناي علمي آن «حق» (يعني درست) است، روش و نحوه تحقق همه براساس حق است و حق مفهومي است كه در زمينههاي مختلف و به اطوار گوناگون ظهور پيدا ميكند و مفهومي كليدي در تفكر اسلامي است. البته ذيل آيه كه به فرارسيدن روز حساب اشاره دارد، تأكيدي است بر هدفداري خلقت الهي و لذا به پيامبر گرامي اسلام توصيه خويشتنداري معنيدار و خوش عاقبت ميدهد: فاصفح الصفح الجميل! زيرا انسان هنگاميكه جرياني را در نهايت حساب شده و مطلوب بداند، از ناراحتيهاي مسير به راحتي صرفنظر ميكند. آيه بعد «فنانيت» خداوند متعال را در فعل خلقت كه همراه با دانش و آگاهي است بيان ميكند: «ان ربك هو الخلاق العليم»، در واقع جهان را بايد بهعنوان روندي كه متشكل از «خلقهاي نو به نو و دائم» است بدانيم، آن هم از خالقي كه با غرض حقمدارانه و براساس آگاهي عمل ميكند. 3- علامه طباطبايي (ره) در الميزان، ذيل آيه نوزدهم از سوره مباركه ابراهيم، ويژگيهاي «عمل حقمدارانه» را توضيح ميدهند و اشاره دارند به اينكه «فعل باطل» مقابل «فعل حق» قرار ميگيرد و يكي از مهمترين مصاديق فعل باطل، فعل بازيگونه و بدون غرض و مقصود است. يعني اگر ما جهان را صرفا پروسهاي مادي و بدون معني بدانيم، اين تفكر، معادل قائل شدن فعل باطل است و قرآن مجيد اين امر را به نحو روشن رد ميكند: «ربنا ما خلقت هذا باطلا!» (سوره مباركه آل عمران، آيه ١٩١) «و ما خلقنا السماء و الارض و ما بينهما باطلا» (علامه طباطبايي، الميزان، ص ٢٧) يعني اسلام با تمام توان و معني در مقابل كفر غربي ايستاده است و توجه به اين مطلب از ضروريترين مسائل براي دنياي اسلام در مصاف و هجوم معاصر غربي - صهيوني است. 4- حال كه براساس هدايت قرآني تصويري حقمدارانه از ماهيت هستي عالم پيدا ميكنيم، ديگر مدل رويهاي (مدل Routine) از كار ميافتد و بدين صورت براساس تصوير حقمدارانه، هر« لحظه » ويژگيهاي خود را دارد و ظرفيت خاص خود را براي افراد پيدا ميكند. ظرفيت ذاتي لحظات و ايام در درجه اول مربوط به شأني است كه خالق متعال در آن لحظه دارد: «يساله من في السماوات و الارض كل يوم هو في شان» (سوره مباركه الرحمن، آيه ٢٩) و بدينسان شأن ويژه ايام ماه مبارك رمضان تعريف ميشود: خداوند متعال در اين ماه و بهخصوص در ليالي قدر در موضع اجابت دعاي بندگان و دستگيري از آنان است. رسول اكرم (صليا... عليه و آله و سلم) در آستانه ماه مبارك رمضان براي مردم خطبه خوانده، فرمودند: «ايها الناس! قد اقبل اليكم شهرالله بالبركه و الرحمه و المغفره» (اقبال) بنابراين بايد از خود سئوال كنيم: چه چيزي مانع از توجه ويژه الهي ميشود و سد راه تعالي و دريافت فيوضات رحماني است و رفع آنها اولويت پيدا ميكند. پاسخ اين سئوال را مجددا از پيامبر گرامي اسلام مييابيم: حضرت محمد (صليا... عليه و آله و سلم) فرمودند كه جبرييل در شب قدر ميگويد: «ان الله تعالي نظر اليهم في هذه الليله فعفا عنهم و غفرلهم الا اربعه». خداوند در اين شب به بندگان خود توجه ميكند و بدون استثنا، آنان را مشمول غفران خود ميسازد كه كليد همه رستگاريهاست، مگر چهار گروه كه از اين ظرفيت بيبهره ميمانند. از دقت در ويژگيهاي اين چهار گروه است كه ما موانع و حجابهاي بازدارنده بهرهمندي از ظرفيت ويژه روزهداري را كشف ميكنيم. 5- پيامبر گرامي اسلام (صليا... عليه و آله و سلم) اين چهار گروه محروم از الطاف ويژه الهي در ماه مبارك رمضان را چنين معرفي ميكند: مدمن الخمر، يعني كسي كه دائما در ميگساري است؛ والعاق لوالديه، يعني كسي كه در اثر بدرفتاري با پدر و مادر مورد عاق آنها قرار گرفته است؛ القاطع الرحم، يعني كسي كه با خويشاوندان قطع رابطه كرده است؛ المشاحن، يعني كسي كه دلش مملو از دلتنگي و كينه نسبت به ديگران است و لذا همواره رفتاري خشمآلود با مردم دارد. از تدبر در اين موارد و واكاوي دليل محروميت آنان به دو امر مهم ميرسيم: اولي اينكه، ميگساري، عقل را زائل ميكند و لذا ظرفيتي كه براي جلب الطاف و رحمتهاي الهي ضروري است، سيطره «عقل» بر اعمال انسان است؛ و دوم اينكه رفتار «درست» با ديگران ضروري است، كه مربوط به جايگاه فرد در نظم مدني - اجتماعي (socialization) است. «عقل» در ادبيات مكتب اهل بيت بر دو محور استوار است: اول اينكه انسان نفع و ضرر خود را براساس ترازوي اسلامي (عقلانيت اسلامي) تشخيص دهد؛ و دوم آنكه انسان در عمل خود به سوي گزينهاي برود كه بيشترين نفع و كمترين ضرر را داراست. اين مطلب از روايات معصومين (عليهمالسلام) بهدست ما رسيده و صريح است. بهعنوان نمونه، ميتوانيد به كتاب وافي، «بحث عقل و جهل» مراجعه كنيد. به عبارت ديگر، ضمن اينكه طراز «انسان متدين» در مكتب اسلام معرفي شده، پيامبر (صليا... عليه و آله و سلم) راهنمايي ميكنند كه در ماه رمضان بايد نهضتي در خود بهوجود آوريم كه براي استفاده از رحمت الهي قابل شويم و اساس اين قيام، زمام امور را كاملا بهدست «عقل» دادن است. عقلي كه بر ترازوي تعاليم الهي و هدايت قرآني استوار باشد. البته اصل «بيشترين نفع و كمترين ضرر» در مكتب سكولار غربي هم همين اهميت را داراست، ولي تفاوت در ترازوهاست: در كفه غربي، هستي بي معني است و ملاك نفع و ضرر «لذت» و «الم» (زحمت) فرد است و بس. اما در مكتب اسلام، محاسبه نفع و ضرر ملاكهاي روشن دارد كه هم محدود به حدود شرعي است و هم ناظر به آينده و روز حساب و هم زندگي سعادتمندانه در نشئه مادي و مصلحتانديشيهاي مورد نياز آن. «مصلحت» در لسان اسلامي، در مقابل حقگرايي نيست، بلكه از مشارع و رشتههاي آنست. ممكن است فردي مصمم شود كه براي يك ماه به نحو دقيق همه اعمال خود را براساس عقل بنا كند و براي سهولت با خود چنين بينديشد كه به نقطهاي دور از ديگران برود و عقلگرايانه به عبادت مشغول شود! اما پيامبر اسلام (صليا... و آله و سلم) اين روش را رد ميكند: نهضت عقلي بايد در دل زندگي جمعي انسان تحقق پيدا كند! و در اين مسير: اولين دايره، دايره خانواده فرد است كه پدر و مادر، شاخص آن هستند. دايره دوم، بستگان است كه بايد رابطه معقول و مهربانانه را با آنان برقرار كرد و سوم با ساير مردم است كه بايد دل را از هرگونه حب و بغض شخصي خالي كرد و تنها ملاك را حب و بغض براساس معيار الهي قرار داد. طبيعتا انسان در طول سال، برخوردهاي مختلفي با افراد دارد و انواع سوءظنها و كينهها و دلخوريها شكل ميگيرد. خالي كردن دل از اين امور براي ظرفيتسازي ماه مبارك بسيار ضروري است. بهعبارت ديگر: ماه رمضان ماه مهاجرت تمام عيار به سوي خداست با مركب عقل و در دل زندگي جمعي. 6- در جهت جمعي افعال ماه مبارك و تسلط عقلانيت اسلامي بر حب و بغض و خالي كردن دلها از دلتنگيهاي خصوصي يك خط مهم وجود دارد كه بايد آن را شاخص (سمو) توجه جمعي (socialization) دانست و آن تولي و تبري نسبت به محور ولايت است. در مورد خطبه فوقالذكر كه از رسول اكرم (صلي ا... عليه و آله و سلم) نقل شده است، مرحوم سيدبنطاووس در اقبال و مجلسي در بحار (به نقل از كتاب عيون اخبارالرضا و كتاب المآلي كه هر دو از تأليفات شيخ صدوق (ره) است) نقل ميكند كه حضرت علي (عليهالسلام) در پايان خطبه از رسول اكرم پرسيدند: «ما افضل الاعمال في هذا الشهر؟» بهترين كارها در اين ماه - به نحو خلاصه - چيست؟ پيامبر (صلي ا.. عليه و آله و سلم) فرمود: «الورع من محارم الله - عزوجل - ثم بكي». يعني خويشتنداري از آنچه خداوند عزوجل حرام كرده است بهترين كار است و سپس پيامبر (صلي ا.. عليه و آله و سلم) افسرده به فكر فرو رفت و گريست! از علت اين گريستن و آشفتگي سئوال شد. حضرت به علي(عليهمالسلام) نگاهي كردند و از ظلمي كه در حق ايشان ميشود خبر دادند و آن را علت اين افسردگي دانستند. يعني بزرگترين حرامها ظلم در حق ولي مشروع است. افراد نميتوانند مدعي زهد باشند ولي حق ولي را زير پا بگذارند. پيامبر (صلي ا.. عليه و آله و سلم) ضمن بياناتي فرمودند: «ان الله تبارك و تعالي ... اختارني للنبوه و اختارك للامامه، و من انكر امامتك فقد انكر نبوتي». يعني بحث امامت و نبوت هر دو از نظامات الهي براي بشر است و انكار امامت، معادل انكار نبوت است. اين مطلب در شرايط امروز جهان اسلام كاملا روشن و آشكار شده است و شايد حتي از زمان پيامبر (صلي ا.. عليه و آله و سلم) روشنتر باشد. «ولايت» با همه لوازم آن كه شامل ولايت در زمان غيبت است، چنين نسبت قويمي با نبوت دارد. لذا عجيب نيست كه منكران ولايت فقيه ديروز، بهتدريج به انكار نبوت رسيدند. زيرا وقتي اسلام را ناكافي و نامناسب براي زندگي جمعي و حوزه عمومي بدانيم، اين امر معادل انكار نبوتي است كه پيامبر (صلي ا.. عليه و آله و سلم) مدعي آن بودند و قرآن مجيد آن را تبليغ ميكند. لذا مجبور شدند حجيت قرآن را هم منكر شوند! پيامبر عزيز (صلي ا.. عليه و آله و سلم) ادامه دادند: «انت ... خليفتي في حياتي و بعد موتي امرك امري و نهيك نهيي اقسم بالذي بعثني بالنبوه و جعلني خير البريه انك لحجه الله علي خلقه و امينه علي سره و خليفته علي عباده». پيامبر فرمودند: كه علي خليفه من در حيات من و خليفه من بعد از من است. البته اين دو مفهوم از خلافت است: اولي همانند معاونت و قائممقامي است و دومي ادامه ولايت نبياكرم (صلي ا.. عليه و آله و سلم) است. تأكيد بر مسئله حيات نبي و خلافت در هر دو حالت ميتواند ناظر به اشتباهات و انحرافاتي باشد كه در امر ولايت پس از فقد نبي اكرم (صلي ا.. عليه و آله و سلم) پيدا شد. خلاصه كلام ديانت ما كه براساس عقلانيت اسلامي استوار است در زندگي جمعي - مدني به شكوفايي ميرسد و در اين امر توجه به ساختار سياسي جامعه و محور ولايت، شاخص تعيينكننده است. اگر ميخواهيم ظرفيت بالايي براي جلب الطاف الهي در حال افاضه و اسباغ در اين ماه مبارك پيدا كنيم بايد سوار بر مركب عقل مستند به شرع، يك ماه در زندگي جمعي تمرين حب و بغض في الله كنيم. بهخصوص اگر در حق ولي مشروع لغزشي داشتيم جبران آن، باب جلب خيرات و بركات اين ماه است. بمنه و عونه * دكتر محمدجواد لاريجاني، هفتهنامه پنجره