نرخ ارز ابزاری برای کنترل تورم؟
پویا جبل عاملی
شاید جای بسی شگفتی باشد وقتی بانک مرکزی ابزار نرخ ارز را برای تاثیرگذاری بر تجارت خارجی در دست دارد به دولت توصیه کند که حجم وارداتش را کاهش دهد. پرسش اينجا است که وقتی خود بانک مرکزی ميداند و دریافته است که اقتصاد ايران امروز به جای آنکه درآمد نفتی را تبدیل به سرمایه کند آن را مبدل به کالای نهایی مصرفی کرده و انجام اين فرآیند نه نیاز به اقتصاد خواندن دارد و نه برنامهریزی، چرا وارد گود نميشود و حداقل اگر ارزش پول ملی را به عنوان یک سیاست راهبردی برای توسعه کاهش نميدهد، ارزش واقعی آن را حفظ کند. آخر کجای متون اقتصادی توصیه شده و کجای دنیا ارزش اسمي ارز را تثبیت ميکنند؟ وقتی یک سیاستگذار سخن از تثبیت نرخ ارز ميزند، منظور نرخ واقعی ارز است و البته برای فلان کشوری که تورمش در حد و مرز تورم جهانی است دو مفهوم نرخ ارز اسمي و واقعی یکی است و نیاز به اشاره نیست؛ اما در ايران اگر به هر دلیلی سیاستگذاران ما به دنبال تثبیت نرخ ارز هستند باید در هر دوره، نرخ اسمي ارز را نسبت به تورم داخلی و خارجی تعدیل کنند. در واقع بحث ما اينجا اين است که حتی اگر نظر سیاستگذاران را مبنی بر تثبیت نرخ ارز بپذیریم، آنها خود باید به نظر خویش متعهد باشند و نرخ ارز را نسبت به تورم تعدیل کنند. تثبیت اسمي ارز هر چه باشد، نامش سیاست اقتصادی نیست؛ اما چرا اين تعهد وجود ندارد؟ پاسخ در نقشی است که نرخ ارز برای بانک مرکزی ايفا ميکند. سیاستگذار پولی در ايران هدف و مسوولیتش کنترل نرخ تورم است؛ اما برای اين مسوولیت، ابزاری در دست ندارد. اوراق قرضهاي که وجود ندارد، نرخ بهره وابسته به نظر دولت است و نرخ ذخیره قانونی هم که به خاطر فشار دولت بر بانکها برای وام دهی - هرچند به نظر ميرسد اين فشارها کم شده است - آنچنان موثر نیست. به این شکل اگرچه بانک مرکزی برای خود نرخ تورم هدف دارد، اما ابزار رسیدن به آن یا وجود ندارد یا به دست دیگری است و در اين جا است که سیاستگذار پولی به دنبال ابزاری هر چند ضعیف ميگردد که استفاده از آن در تضاد با منافع دولت نباشد و اين ابزار چيزي به جز نرخ ارز نیست. در واقع اگر کنش سیاستگذار پولی را در چارچوب اقتصاد - سیاسی و بر مبنای فرض عقلایی بودن مقامات پولی تحلیل کنیم، اي بسا خواهیم دید که بسیار معقول است اگر بانک مرکزی ايران از افزایش نرخ ارز حمایت نکند و در مقابل بسیاری از کارشناسان و صادرکنندگان بایستد. سیاستگذار پولی با مسوولیت کنترل تورم و بدون ابزار لازم و با وجود عدم استقلال از دولت به دنبال راهی ميگردد که بتواند تا حد ممکن در جهت کنترل تورم گام بردارد و چه چیز بهتر از افزایش ارزش واقعی ریال که دولت نیز از آن حمایت ميکند. اما بیتردید اين پایان راه نیست. فراموش نکنیم که زمانی نه چندان دور در اين کشور بودند کسانی که برای تثبیت، بخوانید عدم تعدیل، قیمت کالاهای دولتی بر تاریخ فخر ميفروختند، لیکن اين عدم تعدیلها بر روی هم تلنبار شد تا بسیاری از همان افراد امروز مجبور به تایید هدفمند شدن یارانهها و تعدیلی به مراتب سریعتر شوند. آيا قرار است همین داستان برای نرخ ارز تکرار شود و تعدیل چند ساله ظرف یک شب انجام شود؟ اصلا بیایید فرض کنیم که مخالفان سیاستهای ارزی کنونی هیچ مدلی در دست ندارند تا نرخ مطلوب ارز را برآورد کنند و همانی است که سیاستگذاران ميگویند، مشکل آنجا است که چرا سیاستگذاران بهرغم ادعای تثبیت، روی نرخ واقعی که مدنظرشان است، باقی نميمانند؟ آيا اين نشان نميدهد که اصولا نه نرخ مطلوبی تخمین زده شده است و نه سیاست ارزی وجود دارد؟ آيا به غیر از اين است که قصد شده از لنگر اسمي نرخ ارز برای کنترل تورم استفاده شود؟ و چه بد لنگرگاهی است. نه همه اين مشکلات بلكه بسیاری از آنها حل خواهد شد، اگر مقامات پولی بدون ترس از دگرگونی در بوروکراسی خود توسط دولت هم ابزار پولی خود را طلب کنند و هم به دولت فشار آورند که سیاستهای مالیاش را بدون کمک آنان به پیش برد. اين نیز به امکان استقلالی باز ميگردد که امروز وجود ندارد. آری بسیاری از مشکلات پولی حل ميشود اگر بوروکراسی کانون پولی ايران ذیل دولت تعریف نشود. آيا قانونگذاران کاری ميکنند؟ آيا مقامات پولی نهیبی ميزنند؟