كيهان: تراژدي تفنگ هاي خالي
برخي حوادث پر سر و صدا در هفته هاي گذشته مانند مذاكرات سازش در واشنگتن باعث شده يك پديده راهبردي بسيار مهم از نظرها پنهان بماند. اصل موضوع بسيار ساده است: با وجود اينكه غربي ها از چند ساعت قبل از صدور قطعنامه 1929 اعلام كردند كه براي مذاكره با ايران آماده هستند، هنوز هيچ گفت وگويي با گروه وين شكل نگرفته است. ايران كمتر از 10 روز پس از بيانيه تهران -همانطور كه متعهد شده بود- موافقت خود با محتواي آن را رسما طي نامه اي به آژانس اعلام كرد. پس از آن اعضاي گروه وين (فرانسه، روسيه، آمريكا و آژانس) با ارسال نامه هايي به تهران كه بخشي از آن مشترك بود و بخشي ديگر جداگانه، سوال هايي درباره جزئيات بيانيه تهران مطرح كردند. پس از دريافت آن نامه ها، نمايندگان ايران در ملاقات هاي متعدد به مدير كل، معاونان آژانس و روساي نمايندگي هاي كشور هاي مختلف در وين گفتند كه ايران در جلسه رسمي مذاكره به همه سوال ها -كه البته بسياري از آنها بسيار معمولي و پيش پا افتاده است- پاسخ خواهد داد و به اين ترتيب دو طرف براي تشكيل نشست رسمي وين 2 توافق كردند. با وجود اينكه بيش از يك ماه از اين مذاكرات و رفت و آمدها مي گذرد و غربي ها هم بارها گفته اند كه مايل به آغاز مذاكرات با ايران هستند، هنوز هيچ نشستي شكل نگرفته است. سوال اين است كه چرا چنين شده است؟ هر نوع تحليلي كه علت اين امر را در مسائل ريز مربوط به تاكتيك هاي مذاكراتي يا زمان بندي هاي ديپلماتيك جست وجو كند عميقا ساده نگرانه است. وضعيتي كه امروز گروه وين و گروه 6 با آن دست به گريبانند، مستقيما محصول اشتباهات راهبردي است كه پس از مخالفت با بيانيه تهران، صدور قطعنامه 1929 و اعمال تحريم هاي يك جانبه عليه ايران يكي پس از ديگري مرتكب شده اند و اكنون راه گريزي از آن ندارند. در واقع قضيه از اين قرار است كه گروه وين قادر به جمع بندي موضع خود و رسيدن به يك اجماع داخلي كه براي نشستن پاي ميز مذاكره با ايران ضرورت دارد، نيست و به همين دليل به همان كاري روي آورده كه مدت ها ايران را به آن متهم مي كرد؛ يعني خريد زمان. كاملا واضح است كه غرب اكنون قادر به ايجاد يك جمع بندي و برآورد جامع درباره گام بعدي خود در مقابل ايران نيست. كشورهاي غربي همه گام هايي را كه مي توانسته اند بردارند برداشته اند -هيچ تحليلگر استراتژيكي در غرب وجود ندارد كه ادعا كند غرب درون 1929 و پس از آن، كاري مي توانسته بكند و نكرده و آن را براي آينده ذخيره كرده است- و حالا بايد منتظر بمانند و دو چيز را تماشا كنند، اول اينكه آنچه انجام داده اندچه تاثيراتي به جاي گذاشته و ثانيا اينكه ايران چه گامي برخواهد داشت. هدف كليدي قطعنامه 1929 و تحريم هاي پس از آن اثرگذاري روي محاسبات ايران و وادار كردن آن به بازنگري دراين محاسبات بود. كاملا روشن است كه آمريكايي ها انتظار داشتند تحريم ها بلافاصله اثر خود را در محيط داخلي ايران نشان دهد. طرف غربي به بحراني شدن دو جبهه درون ايران اميد فراوان بسته بود: نخست حوزه مناسبات مردم با نظام كه غربي ها تصور مي كردند به دليل مسائل پس از انتخابات دچار تنش است و مي توان آن را با استفاده از اهرم فشار اقتصادي به مرز بحران رساند، و دوم، حوزه مناسبات نخبگان جامعه سياسي با نظام كه باز تصور غربي ها اين بود كه اگر فشار ناشي از تحريم ها با دلخوري هاي پس از انتخابات تركيب شود و گزينه مذاكره و تهديد به حمله هم هر دو روي ميز باشد، جبهه سياسي جديدي در ايران شكل خواهد گرفت كه از ضرورت كوتاه آمدن و معامله با آمريكا دفاع مي كند و راس نظام ناچار خواهد بود در مقابل اين فشار فزاينده -كه باز غربي ها انتظار داشتند افرادي از هر دو جناح در آن حضور داشته باشند- و با هدف آرام كردن فضاي داخلي در خارج امتياز بدهد. اگر بخواهيم كل اين بحث را در يك جمله خلاصه كنيم قضيه از اين قرار است كه وقتي آمريكايي ها و دوستانشان از «تاثير» قطعنامه روي ايران حرف مي زنند منظورشان به طور مشخص ايجاد تغييرات سياسي و اجتماعي در داخل ايران است نه چيز ديگر و همانطور كه برخي استراتژيست هاي برجسته غربي در اين چند هفته گفته اند تا وقتي چنين اتفاقي نيفتد بي معناست كه كسي از موثر بودن تحريم ها سخن بگويد. اينها روياهايي است كه 1929 و تحريم هاي همزاد آن را بوجود آورد. اما فاصله ميان رويا و واقعيت در اين مورد خاص چنان ژرف است كه هيچ كس نمي تواند بر آن چشم ببندد. واضح است كه اگر هدف از تحريم ها به هم خوردن معادلات سياسي و اجتماعي در داخل ايران، جان گرفتن جريان فتنه و رويارو ايستادن مردم و نظام بوده، قطعنامه 1929 و همه دوره گردي هاي بي دريغ آقاي استوارت لوي پس از آن، چيزي بيش از يك شوخي بي مزه نبوده است. اولا هيچ فشار اقتصادي قابل ذكري به ايران وارد نشده چرا كه اساسا مكانيسم تحريم داراي اين ظرفيت كه چنين فشارهايي را توليد كند نيست. ثانيا برداشت عمومي در ايران اين است كه مقصر تحريم ها و فشارها، جريان فتنه گري است كه اكنون چون از داخل كشور نااميد شده چشم به بيرون دوخته و با سوء استفاده از كودني مزمن آمريكايي ها در تحليل امور ايران، تحليل هايي به خارج منتقل مي كند كه ما حصل آن افتادن آمريكايي ها در مسير بي حاصل «سياست دوگزينه اي فشار-مذاكره» است. بدون ترديد اگر نبود تحليل هايي كه از داخل ايران به خارج منتقل شد و طمعي كه آمريكايي ها به احياي دوباره فتنه پس از انتخابات توسط دوستان خوبشان در ايران كردند، معنا نداشت كه غرب مسير كم و بيش آبرومند پيشنهاد ژوئن 2008 را كنار بگذارد و به گزينه اي مانند تحريم دل ببندد كه پيش از انتخابات رياست جمهوري در ايران كاملا از روي ميز برداشته شده بود. اينكه آمريكا نمي تواند قدم بعدي را بردارد به اين دليل است كه نمي تواند به دقت تاثيرات قدم هايي را كه تا به حال برداشته ارزيابي كند و تا وقتي چنين ارزيابي وجود نداشته باشد رفتن سراغ گام بعدي چيزي شبيه همان شيرجه در تاريكي خواهد بود كه سورن كي يركگارد مي گفت. اوباما همه سرمايه سياسي خود را براي كشاندن برخي كشورها به فاز تحريم ايران خرج كرده است. او مسلما ديگر در موقعيتي نيست كه از روسيه و چين و حتي اروپا بخواهد گام هايي بيشتر از آنچه تا به حال برداشته اند، بردارند. در داخل آمريكا جمهوري خواهان و حتي دموكرات ها از او مي پرسند نتيجه كارهايي كه تا امروز كرده چه بوده و در خارج از آمريكا به او مي گويند همين همراهي هايي هم كه تا به حال كرده اند از سر واشينگتن زياد است. در واقع گام بعدي وجود ندارد و اوباما بايد اميدوار باشد همين قدم هايي كه تا به حال برداشته شده نتيجه بدهد. منتها مشكلي كه هست اين است كه ظاهرا كاخ سفيد -برخلاف آنچه برخي مقام هايش اينجا و آنجا در مورد موثر بودن تحريم ها مي گويند- فهميده كه اگر بخواهد منتظر بماند تا تحريم ها محاسبات ايران را تغيير بدهد، احتمالا اين انتظار تا ابد طول خواهد كشيد و لذا درمانده است كه چه بايد بكند: به سمت تعامل با ايران بيايد در حالي كه تحريم ها ايران را سرسخت تر اگر نكرده باشد حتما نرم تر نكرده است كه واضح است در اين شرايط مذاكره دستاوردي براي آمريكا نخواهد داشت يا آنكه همچنان از ميز مذاكره فرار كند كه اين به وضوح به معناي نقض غرض كل فرآيند 1929 است چرا كه در اين صورت آمريكا تلويحا بايد اعتراف كند 1929 به جاي اينكه موضع ايران را تضعيف كرده باشد، موضع واشينگتن را ضعيف كرده است. دو عامل اضافي اين ترديدها را تقويت مي كند. اول اينكه به احتمال بسيار زياد تركيه و برزيل در مذاكرات وين 2 حضور خواهند داشت. حضور اين دو كشور در مذاكرات به اين معناست به جاي يك كشور، 3 كشور از بيانيه تهران دفاع خواهند كرد و اين كار گروه وين براي هرگونه چانه زني درباره محتواي بيانيه تهران را بسيار دشوار مي كند. عامل دوم مهم تر است. گزارش اخير آمانو مي گويد ايران اكنون چيزي حدود 22 كيلو اورانيوم 20 درصد غنا دارد و با سرعتي ثابت حجم آن را افزايش مي دهد. گروه وين دو راه بيشتر ندارد: يا بايد همان ابتداي كار كل فرايند وين 2 را به تعليق غني سازي 20درصد مشروط كند كه در اين صورت اساسا هيچ فرايند مذاكراتي شكل نخواهد گرفت و آمريكا بايد به همان كاغذ پاره شوراي امنيت دل خوش كند. راه ديگر اين است كه آمريكا بپذيرد مذاكرات وين منحصر به مسئله مبادله مواد به همان شكلي است كه در بيانيه تهران آمده و ربطي به غني سازي در ايران ندارد. تحت اين شرايط مذاكرات شكل خواهد گرفت و اين احتمال وجود دارد كه نتيجه مذاكرات وين 2 يك سكو (Platform) براي حركت به سمت گفت وگوهايي عميق تر ايجاد كند. اين يكي از مهم ترين مسائلي است كه ظاهرا گروه وين قادر به جمع بندي درباره آن نيست. به عنوان نوعي نتيجه گيري مهم است كه تاكيد شود مشكل بزرگ آمريكا اين است كه قادر به درك ويژگي هاي يك معامله برد- برد محتمل الوقوع با ايران نيست. برخوردي كه آمريكايي ها با بيانيه تهران كردند اين موضوع را كاملا نشان داد. علاوه بر اين آمريكا نشان داده است نمي تواند حوادث ريشه دار و نيرومند در ايران را از وقايع عارضي و زودگذر تشخيص بدهد. اين دو مشكل، در ذهنيت و سياست آمريكا درباره ايران، منشا بسياري از اشتباه هاي محاسباتي است كه آمريكايي ها تا به حال مرتكب شده اند و كار به اينجا رسيده كه به قول داستايفسكي حالا مجبورند «با تفنگ خالي به شكار بروند». مهدي محمدي