انتخابات افغانستان و مسائل پيراموني آن
سعدالله زارعي
دومين انتخابات مجلس قانونگذاري افغانستان روز شنبه در نزديك به 5000 حوزه رأي گيري برگزار شد. خبرها بيانگر آن است كه از مجموع حدود 5/11 ميليون نفر واجد شرايط رأي در اين كشور بين 41 تا 42 درصد در انتخابات شركت كرده اند كه با توجه به مجموعه شرايط همسايه شرقي ما يك مشاركت قابل قبول به حساب مي آيد. درخصوص اين انتخابات نكات زير قابل ملاحظه مي باشند: 1- در اولين انتخابات مجلس افغانستان كه 5 سال پيش برگزار گرديد، نزديك به 54 درصد واجدين شرايط رأي شركت كردند اما با وجود آنكه امروزه شرايط امنيتي در مجموع از بهبود حكايت مي كند، مشاركت مردم با كاهش توام بوده است كه اين موضوع دلايل خاص خود را دارد. در اين انتخابات ما شاهد افزايش ناامني ها در روز رأي گيري بوديم تعداد عمليات هاي تروريستي به 20مورد و تعداد كشته شده هاي آن ها به 10 نفر رسيد اين در حالي بود كه در انتخابات 5 سال پيش، روز انتخابات از امنيت بيشتري برخوردار بود. نكته ديگر در كاهش شمار رأي دهندگان- به نسبت جمعيت موجود در اين كشور- اين بود كه كميسيون انتخابات مهاجرين بازگشته به وطن خود كه تعداد آنان به حدود 5/2 ميليون نفر مي رسد را به حساب نياورد و از توزيع كارت انتخابات بين آنان اجتناب كرد اين در حالي بود كه اكثريت مهاجرين علاقه مند به شركت در انتخابات بود ند. 2- در انتخابات گذشته 17 ميليون كارت توزيع گرديد در حاليكه در اين انتخابات تعداد كارت هاي انتخابات به 12 ميليون تقليل يافت اين موضوع البته به مفهوم كاهش علاقه به مشاركت نيست چرا كه در آن دوره هم عدد مشاركت كنندگان كمي بيشتر از 10 ميليون نفر بود و حال آنكه در اين انتخابات 12 ميليون كارت توزيع شد و عدد مشاركت كنندگان به حدود 11 ميليون نفر رسيد. بايد اضافه كرد كه به دليل آنكه تنها حدود 40 درصد از مردم افغانستان داراي شناسنامه اند، كميسيون برگزاري انتخابات با صدور كارت هاي شناسايي مقدمات شركت مردم در انتخابات را فراهم كرد. اين كارت ها در عين حال براي مصارف ديگر مثل دريافت كمك و آذوقه هم استفاده مي شود و به همين دليل دريافت كارت الزاماً به معناي شركت فرد در انتخابات نيست. 3- از 6000 حوزه رأي گيري، انتخابات تنها در 5000 حوزه رأي گيري برگزار شد و اين به آن معناست كه در 17درصد شهرها و روستاها امكان برگزاري انتخابات وجود نداشته است. در اين ميان ميزان مشاركت مردان بيش از زنان بوده و ميزان مشاركت ولايات هزاره، تاجيك و شيعيان بيش از پشتونها بوده است تا جائي كه گفته مي شود 40درصد پشتونها و 50 درصد غيرپشتونها در انتخابات شركت كرده اند اين در حالي است كه پشتونها به تنهايي 40 درصد از جمعيت حدود 28 ميليوني افغانستان را بخود اختصاص داده اند. 4-در اين انتخابات همه گروههاي افغاني موضع شركت داشته اند اما بعضي فعال تر بوده و بعضي ديگر ترجيح داده اند ضمن حفظ موضع اپوزيسيوني بطور غيررسمي در انتخابات شركت داشته باشند در اين بين غيرپشتونها موضع يكپارچه اي مبتني بر مشاركت و پذيرش نتيجه آراء داشته اند. شوراي علماي افغانستان- تركيبي از روحانيون هزاره، شيعه و تاجيك- با صدور بيانيه اي مردم را به شركت فعال دعوت كرد و هرگونه اقدام تقلب آميز نظير فروختن رأي خود را حرام اعلام كردند. اما پشتونها در قالب هاي مختلف عمل كردند گروههايي از آنان- نظير حزب اسلامي به رهبري گلبدين حكمتيار- افراد شاخص خود را بعنوان كانديدا معرفي كرده اند، بعضي از مقامات دولتي پشتون كانديدا شده اند، بعضي از شخصيت هاي درجه2 و درجه 3 طالبان هم كانديدا شده اند اما طالبان و بعضي از احزاب قديمي پشتون بطور ظاهري انتخابات را تحريم كرده و در شرايط اشغال كشور، غيرقابل قبول ارزيابي كرده اند ولي واقعيت اين است كه در ميان حدود 2400 كانديداي انتخابات حدود 1300 نفر از پشتونها ديده مي شوند كه اين به معناي برخورد دوگانه آنان مي باشد. با اين وصف مي توان گفت براي اولين بار پشتونها، تاجيك ها، هزاره ها، شيعيان و ازبك ها استفاده از شيوه رأي گيري را قبول كرده و براي استفاده از آن به رقابت با يكديگر پرداخته اند. اين يك علامت مثبت به حساب مي آيد. 5-در اين انتخابات برخلاف انتخابات 5 سال پيش، آرايش انتخاباتي بيش از آنكه داراي هويت حزبي باشد داراي هويت صنفي است. بعنوان مثال در اين انتخابات ما شاهد ظهور ليست هايي ذيل عناوين «جامعه تجّار»، «جامعه دانشگاهيان»، «جامعه نويسندگان» و... هستيم كه تا حد زيادي خالي از تعصبات حزبي است آنها در عين حال روي يك نكته تاكيد دارند و آن قبول فرايند سياسي و پذيرش دولتي بر خاسته از آراء مردم است كه در متن خود به معناي قبول كرزاي و پذيرش همكاري سياسي با وي مي باشد بر همين اساس بعضي از تحليلگران سياسي معتقدند اين فرايند، ساخته دست دولت كرزاي، به قصد فايق آمدن بر مخالفان پشتون و هزاره طراحي شده است. نكته ديگر در اين انتخابات، «جوان گرايي» است تعداد كانديداهاي جوان و غيرمشهور به نسبت انتخابات 5 سال قبل فزوني گرفته و مي توان گفت نسل دوم و سوم تا حد زيادي به آرامي جايگزين نسل اول شده است اين نيز مي تواند به قوام مكانيسم رأي بيانجامد و از حجم درگيري ها بكاهد. 6- در انتخابات دو روز پيش چند عامل مهم در فرايند انتخابات اثرگذار بوده اند و به كاهش مشاركت مردم انجاميده اند. قبل از ورود به اين بحث بايد گفت كه بيش از 17 ميليون نفر از جمعيت 28 ميليوني افغانستان واجد واقعي شرايط رأي هستند ولي از آنجا كه بنا به دلايلي امكان حضور همه واجدين شرايط پاي صندوق وجود ندارد، واجدين شرايط به كساني اطلاق مي شود كه كارت شناسايي دريافت كرده اند يعني امكان حضور در انتخابات را دارند؛ بر اين اساس عدد5/11 ميليون نفر عدد غير واقعي واجدين شرايط رأي مي باشد كه روي آن تاكيد مي شود. اما عوامل اثرگذار بر كاهش مشاركت افغان ها عبارتند از: الف-پايدار نبودن امنيت و نارضايتي كه در سطح عموم از مشكلات امنيتي وجود دارد و به يأس مردم از ساز و كارهاي كنوني انجاميده است ب:ذهنيت بخش زيادي از مردم نسبت به انتخابات منفي است و آنان معتقدند رأي گيري بصورت صوري برگزار مي شود و آمريكايي ها هركسي را كه بخواهند بعنوان پيروز معرفي مي نمايند ج:روستايي بودن اكثريت جمعيت افغانستان و پراكنده بودن آنان و عدم وجود ساز و كارمناسب براي مشاركت دادن آنان در همان حال بيسوادي اكثريت مردم و فرهنگ خاصي كه درباره عدم مشاركت زنان در فعاليت هاي اجتماعي وجود دارد، كاهش مشاركت را در پي داشته است در عين حال بايد اضافه كرد در اين انتخابات موضع سران پشتون چندان روشن نبود و اين نوعي ابهام را در ايالات جنوبي و شرقي افغانستان به وجود آورد. 7- از قرائن و شواهد برمي آيد كه با وجود عوامل واگرا كه انگيزه هاي مشاركت را كاهش داده است در اكثر مناطق متعلق به هزاره ها، تاجيكها و شيعيان ميزان مشاركت جويان از آنچه پيش بيني مي شد بيشتر بوده است به گونه اي در حوزه هايي نظير غرب كابل، شهرك جبرئيل در ولايت هرات، شهر غزنه كه اكثريت جمعيت آنها را شيعيان تشكيل مي دهند در ساعت 10 صبح يعني دو ساعت پس از آغاز رأي گيري با فقدان تعرفه رأي مواجه شده اند و عليرغم درخواست هاي مكرر برگه آراء به اين مناطق نرسيده و عملاً انتخابات در ساعت 10 صبح پايان يافته تلقي شده است. در مجموع ميزان مشاركت در 9 استان كه شيعيان، هزاره ها و تاجيكها در آنان اكثريت بوده اند روند مناسب تري داشته است. 8- از نظر اداره رأي گيري، در اين انتخابات «كميسيون ملي انتخابات» روند مقبول تري داشته به گونه اي كه دو روز پس از پايان رأي گيري، خدشه اي به كار آنان وارد نشده است و حال آنكه در انتخابات هاي گذشته، اشكالات و انتقادات از همان روز راي گيري آغاز مي شد اين مي تواند نشانه اي از بلوغ سياسي در جامعه نخبگان و عناصر برگزار كننده تلقي شود. يادآور مي شود كه علاوه بر كميسيون انتخابات، كميسيون رسيدگي به شكايات هم مركب از مسئولان افغاني و غيرافغاني در فرايند راي گيري حضور دارند. 9- در اين انتخابات موضع پاكستان و دستگاه اطلاعاتي آن (i.s.i) تا حدي توام با پذيرش نقش مثبت بود. درانتخابات هاي گذشته پاكستان و i.s.i مكمل نقش و موضع طالبان بودند ولي از قرار معلوم در اين انتخابات آنان در چارچوب توافقات اجلاس كابل - كه در روز 29 تيرماه 89 با حضور هيات هاي حدود 60 كشور جهان برگزار شد- كمك به فرايندسياسي افغانستان را پذيرفته اند و ظاهراً به پشتونها براي مشاركت فعال در انتخابات فشارهايي وارد كرده اند. 10- موضع جمهوري اسلامي ايران از زمان آغاز فرايند سياسي (2004م) از ثبات برخوردار بوده است. ايران اگرچه با هرگونه حضور اشغالگرانه نيروهاي ناتو و... در افغانستان مخالفت كرده و مقاومت در برابر اين نيروها را حق طبيعي مردم مظلوم افغانستان دانسته است ولي آن را نافي حضور فعال مردم اين كشور در صحنه انتخاب و حق رأي ندانسته است بلكه آن را يكي از راهكارهاي كليدي-در كنار مقاومت- براي آزادسازي افغانستان از اشغال تلقي كرده است از اين رو موضع جمهوري اسلامي همواره دعوت به مشاركت بيشتر مردم در انتخابات بوده و بر اين اساس با دولت كابل و احزاب مختلف افغاني همكاري كرده است. اما با اين وجود متاسفانه صداو سيماي جمهوري اسلامي ايران در روز برگزاري انتخابات، بيش از اخبار خود انتخابات، اخبار انفجارها و اتفاقات منفي را پوشش داد كه احياناً حداقل در بخشي از مخاطبان تلقي نادرستي از موضع ايران نسبت به انتخابات افغانستان به وجود آورد و حال آنكه ايران ضمن محكوم كردن حوادث تروريستي همواره از حضور فعال مردم اين كشور در انتخابات جانبداري كرده است. 11- در اين انتخابات حدود 5/2 ميليون آواره افغاني مستقر در پاكستان و ايران در انتخابات حضور نداشتند البته آنان درگذشته هم ناديده گرفته شدند. حتي آن دسته از افغان هايي كه به موطن خود بازگشته اند از حق مشاركت محروم شده اند آيا اين يك انتخاب افغاني است يا آنكه آمريكايي ها و كميسيون انتخابات آنان كه به تاييد سرفرماندهي نظامي آمريكا رسيده است حضور مهاجرين فعلي و سابق- كه تعداد آنان از 5 ميليون نفر تجاوز مي كند- را يك خطر ارزيابي كرده اند. اين موضوعي است كه به كنكاش بيشتر نياز دارد.