مالیاتگیری در ایران
علی سرزعیم
دنیای اقتصاد: اخیرا در شورای رقابت جلسهای برگزار شد و در آن نمایندگان مجلس و دولت از رفتار اصناف در قبال اعمال مالیاتهاي بیشتر انتقاد کردند. در آن جلسه نکاتی درست مطرح شد که باید با آنها موافقت نمود؛ اما در عین حال نکات دیگری نیز مطرح شد که لزوما درست نیست. 1 - نکته مهم و درستی که در آن جلسه مطرح شد این بود که اقشار مرفه و به طور خاص صنف طلافروشان که معمولا از تمکن مالی خوبی برخوردارند، از یکی از خدمات دولت که همانا امنیت ميباشد بیش از بقیه اقشار جامعه منتفع ميشوند و از این رو باید سهم بیشتری نسبت به بقیه اقشار جامعه نسبت به تامین مالی خدمات دولت متقبل شوند. این نکته درستی است که هرکس از کالاهای عمومی بهره بیشتری ميبرد باید مالیات بیشتری برای تامین مالی آن بپردازد. 2 - مقایسه نادرستی که در آن جلسه صورت گرفت مقایسه میان نرخ پایین مالیات در ایران و نرخ بالای مالیات در دیگر کشورهای جهان و خصوصا کشورهای غربی بود و مقاومت مردم در برابر افزایش جزئی این نرخ پایین مالیات تعجب آور قلمداد شد. این را همهکس ميداند که درآمدهای نفت در عمل، جبرانکننده این تفاوت نرخ مالیات است. همه درآمد نفت که به مردم تعلق دارد، گویی به شکل یکجا به عنوان یک مالیات قبل از واگذاری توسط دولت مصادره ميشود. اگر این درآمد نفت را نیز ملاحظه کنیم، آیا ميتوان روی تفاوت نرخ مالیاتها پافشاری کرد؟ 3 - واقعیت سومی که باید در مورد مالیات در نظر گرفت، خاستگاه تاریخی آن است. این امر برای تاریخنگاران اقتصادی به شکل یک حقیقت مسلم درآمده است که در اروپا زمانی که پادشاهان درگیر جنگهاي بین کشوری بودند، با کمبود منابع مالی برای تامین هزینههاي جنگ روبهرو شدند؛ چرا که سربازان بر اساس نظام مزدوری به کار گرفته ميشدند. راهحلی که برای این مشکل پیشرو داشتند این بود که به اربابان و نخبگانی که در مناطق مختلف کشور از مکنت و ثروت قابل توجهی برخوردار بودند، متوسل شوند و از آنها بخواهند که مالیات بیشتری به دولت بدهند. طبیعی بود که هیچکس مایل نیست منابع مالی خود را به کس دیگری واگذار کند. بنابراين نخبگان مذکور مالیات بیشتر را منوط به مشارکت بیشتر در تصمیمگیری در امور کشور كردند و به این ترتیب یک مبادله را با پادشاه سامان دادند. بر اساس این مبادله مردم مالیات بیشتری ميپرداختند اما در مقابل از قدرت بیشتری در تصمیمگیریهاي کلان برخوردار ميشدند؛ چرا که این تصمیمگیریهاي کلان با منابع مالی مردم صورت ميگرفت. از اینجا بود که اصطلاحNo taxation, no participation ابداع شد و رواج یافت که معنای آن این است که تا وقتی مشارکت مالی صورت نگیرد مشارکت سیاسی نیز صورت نخواهد گرفت. به عبارت دیگر اینها لازم و ملزوم یکدیگرند و زیربنای دموکراسی را فراهم ميکنند. امروزه در ادبیات اقتصاد سیاسی چندین مقاله تحقیقی آکادمیک شکل گرفته است که نشان ميدهد رابطهای مستقیم میان میزان مالیاتدهی و میزان دموکراتیک بودن یک رژیم سیاسی برقرار است. هرچه رژیم سیاسی به لحاظ تامین مالی مستقل از درآمد مالیات باشد به لحاظ شاخصهاي دموکراتیک نمره پایین تری خواهد داشت. این تبلور کلان آن چیزی است که در سطح خرد و در تعاملات بین فردی با تعبیر «استقلال اقتصادی و درآمدی، استقلال سیاسی یا تصمیمگیری به دنبال ميآورد»، مطرح ميشود. 4. مردم در ارزیابی سیاستها، صرفا به توجیهات اقتصادی یک سیاست نگاه نمیکنند، بلکه به سازگاری این توجیهات با دیگر رفتارهای دولت نیز توجه دارند. از دید مردم اگر دولت واقعا به لحاظ مالی آنقدر تحت فشار است که باید درآمدهای مالیاتی را افزایش دهد، چگونه در عرصهای دیگر بهرغم همه مخالفتهاي کارشناسی و عمومی تصمیم هزینهزایی برای پرداخت یک میلیون تومانی به نوزادان را با جدیت دنبال ميکند؟ 5. نکتهای عجیب در رفتار مردم به طور کلی و اصناف به طور خاص دیده ميشود. اگر یک تومان از جیب آنها کسر شود واکنش نشان ميدهند، اما اگر میلیونها دلار از بودجه عمومی کشور صرف طرحهاي غیرثمرده و زیانبار شود کسی آزرده نمیشود ویک صدم حالت اول نیز از خود واکنش نشان نمیدهد! واقعا علت این ناسازگاری رفتاری چیست؟ 6. نکته پایانی آنکه در ادبیات اقتصاد سیاسی اصلاحات، تعبیری وجود دارد که دنی رودریک مطرح كرد تحت عنوان هزینه-فایده سیاسی. مقصود از آن این است که در اجرای اصلاحات اقتصادی نه تنها هزینه فایده اقتصادی بلکه بايد هزینه فایده سیاسی را نیز در نظر گرفت و متوجه این نکته بود که اجرای هر سیاست اصلاحی به لحاظ سیاسی چقدر هزینه دارد و چقدر ميتواند حامیانی ایجاد کند تا راه را برای اصلاحات بعدی باز کند. اگر با اين عينك به مساله نگاه شود سوال مطرح اين خواهد بود كه در زمانيكه دولت باید به لحاظ سیاسی خود را آماده اقدام به مراتب مهمتر و عظیم تر اصلاح قیمتها و هدفمند کردن یارانهها کند، آيا فايده اجرای یک سیاست کماهمیت که تنها قشر کوچک و در عین حال سازماندهی شدهای را تحت تاثیر قرار ميدهد، از هزينههايش بيشتر بود؟