چرا ژنو 3 يك پيروزی استراتژيك بود؟
آنچه درون مذاكرات رخ داد به هيچ وجه آن چيزي نبود كه غربيها و شركايشان انديشيده و طراحي كرده بودند.
ايران هستهاي: كوتاه ترين راه براي فهم دستاوردهاي راهبردي مذاكرات ژنو 3 براي ايران، مقايسه نتيجه مذاكرات با اهدافي است كه هر يك از طرفين پيش از ورود به مذاكرات رسما اعلام كرده بودند. فقط با انجام صحيح و كامل اين مقايسه است كه مي توان فهميد برنده اين نشست كدام طرف بوده است. مذاكرات ژنو 3 در فضايي آغاز شد كه طرف غربي به وضوح انتظار داشت تركيب گزينه هايي كه در ماههاي گذشته عليه ايران فعال كرده، با تاثيرگذاري بر محاسبات استراتژيك ايران، موضع آن را نرمتر كرده و احتمال كوتاه آمدن آن را افزايش داده باشد. در 9 ماه گذشته آمريكا با جديت تلاش كرده گزينههاي تحريم (خارج و داخل شوراي امنيت)، تهديد به حمله نظامي، عمليات رسانهاي، ناآرام سازي فضاي داخلي ايران با حمايت از جريان فتنه و عمليات اطلاعاتي به ويژه ترور را با يكديگر تركيب كند. تصور آمريكاييها اين بود كه اين تركيب وقتي در كنار گزينه مذاكره قرار بگيرد، اثر خود را آشكار خواهد كرد بنابراين 1+5 گمان ميكرد در مذاكرات ژنو 3 كاملاً دست بالا را دارد و قادر خواهد بود برخي از درخواستهاي كليدي خود را به ايران تحميل كند. به همين دليل غربيها اعلام كرده بودند كه هدف اساسي آنها در ژنو، وادار كردن ايران به ورود به يك فرآيند اعتماد سازي جديد و طولاني مدت درباره نگرانيهاي كشورهاي غربي از برنامه هستهاي آن است. در سوي مقابل، احساس ايران اين بود كه از هر زمان ديگري براي مقاومت در مقابل هرگونه درخواست زياده خواهانه 1+5 تواناتر است. ايران در مدتي حدود 5/1 سال توانست با موفقيت بزرگترين پروژه آمريكا عليه خود يعني فتنه 88 را با هزينهاي كنترل شده مديريت كند، تحريمها در حالي كه غرب تصور ميكرد به سرعت فشار اقتصادي جدي به ايران وارد خواهد كرد، به فرصتي براي شكوفا كردن برخي از مهمترين بخشهاي اقتصادي ايران (مانند بخش نفت و گاز) تبديل شد، تهديد به حمله نظامي به جاي اينكه ايران را بترساند اختلافات حاد آمريكا و اسرائيل درباره تواناييهاشان در مقابل ايران را آشكار كرد (به ياد بياوريد كه رابرت گيتس پس از اجلاس امنيتي هاليفاكس در كانادا، درخواست نتانياهو براي تداوم سخن گفتن درباره گزينه نظامي را هم رد كرد)، و نهايتا عمليات اطلاعاتي براي ترور دانشمندان ايراني درست در آستانه مذاكرات آن هم در حالي كه چند هفته قبل انگليسيها به قصد خود براي انجام چنين پروژههايي اعتراف كرده بودند، امكاني براي ايران فراهم آورد تا بيش از هر زمان ديگري سرسخت باشد و جلسه مذاكره را به مجلس محاكمه طرفهاي مقابل خود تبديل كند. به همين دليل ايران يك روز قبل از شروع مذاكرات به صراحت گفت كه حقوق خود را موضوع مذاكرات نميداند و تنها با هدف ايجاد زمينههاي همكاري گفتوگو خواهد كرد. معناي تلويحي اين سخن آن بود كه ايران مذاكرات ژنو را گفتوگوهايي راهبردي براي نشان دادن توانايي و امكانات بينظير ملي، منطقهاي و فرامنطقهاي خود به 1+5 و تشريح شروط خويش براي ورود به همكاري در مسائل و بحرانهاي حل نشده از موضعي برابر ميداند و اساساً معتقد است 1+5 در موقعيتي نيستند كه ايران براي تداوم برنامه هستهاي خود نيازي به مذاكره با آن داشته باشد. آنچه درون مذاكرات رخ داد به هيچ وجه آن چيزي نبود كه غربيها و شركايشان انديشيده و طراحي كرده بودند. اگر بخواهيم قضيه را خلاصه كنيم ميتوان مسئله را اينگونه شرح داد: 1- ايران دور اول مذاكرات ژنو 3 را به محاكمه غربيها در مورد ترور دانشمندانش اختصاص داد. طرف ايراني در اين دور چيزي غير از تشريح دلايلش در مورد آمريت و مباشرت آمريكا، انگليس و اسرائيل در اين ترور نگفت و به اشتون و ديگر اعضاي 1+5 هم اجازه نداد وارد موضوع ديگري شوند. اين نوع برخورد در گام اول به سرعت اين پيام را به طرف غربي منتقل كرد كه ايران از موضعي كاملا مستحكم وارد مذاكرات شده و هيچ بناي كوتاه آمدن ندارد. 2- در دور دوم مذاكرات، 2 اتفاق مهم افتاد. نخست اينكه 1+5 ناچار پذيرفت هرگونه گفت وگو با ايران بايد در يك «چارچوب بستهاي» انجام شود. مقصود از چارچوب بستهاي در اينجا اين است كه ايران كل مسائل روي ميز را يك پكيج واحد ميداند و اجازه تفكيك آنها از يكديگر را نخواهد داد در حالي كه آنچه غرب در پي آن بود دقيقا همين تفكيك بود. آمريكاييها مدتهاست مايلند - و گفتهاند كه ميخواهند - درباره طيفي از مسائل با ايران وارد مذاكره شوند به اين شرط كه اولاً موضوع هستهاي مسئله اول باشد و ثانياً مسائل با هم مخلوط نشوند و في المثل در همان حال كه گفتوگوهاي هستهاي در جريان است، مذاكراتي هم درباره افغانستان آغاز شود. ايران به اين دليل مشخص و البته مهم كه اين نوع مذاكره اجزاي قدرت آن را تجزيه ميكند با اين نوع مذاكره مخالفت كرده است. علت اصلي مخالفت ايران با تفكيك مسائل مورد مذاكره از يكديگر و باز شدن مسيرهاي موازي مذاكره اين است كه در اين صورت آمريكا اين امكان را خواهد داشت كه در حالي كه در يك حوزه به ايران فشار ميآورد (مثلا حوزه هستهاي) در يك حوزه ديگر (مثلا حوزه مسائل منطقهاي) از امكانات آن بهرهمند شود اما رويكرد بستهاي در مذاكرات باعث هم افزايي مولفههاي قدرت ايران ميشود و آمريكا را مجبور ميكند كه رفتار خود را در حوزههايي كه تا به حال آنها را مجرايي براي اعمال فشار بر ايران مي دانست تعديل كند چرا كه در غير اين صورت در «نقاط مشترك» خبري از همكاري با ايران نخواهد بود. خبرهاي موجود نشان ميدهد اينكه بايد وارد بحث در مورد بستهها شد نه موضوعات، يكي از اولين نكاتي است كه 1+5 در آغاز دور دوم مذاكرات ژنو 3 پذيرفته است. دوم اينكه ايران در اين دور تاكيد كرده است در مورد موضوع هستهاي فقط به 3 شكل همكاريهاي صلح آميز، خلع سلاح و عدم اشاعه مذاكره ميكند. خبرهاي رسمي منتشر شده از مذاكرت نشان داد 1+5 با اين موضوع هم مخالفت نكرده و اگر چنين باشد ميتوان گفت ايران قادر بوده لااقل حقوق هستهاي خود را به عنوان يك موضوع از روي ميز مذاكرات حذف كند. اگر بخواهيم خلاصه كنيم، ايران در دور دوم اولاً از موضع متهم پاي ميز ننشست و اين مسئله را روشن كرد كه نگرانيهاي جهاني درباره رفتارهاي غرب در حوزههاي مختلف بسيار جدي تر از ادعاهايي است كه آنها عليه ايران مطرح ميكنند و ثانيا از موضع يك «قدرت آماده همكاري» با 1+5 سخن گفت كه همانقدر كه ظرفيتهايي براي حل مشكلات پيچيده دارد، از امكاناتي قدرتمند براي دفاع از خود و پاسخگويي به هرگونه تهديد نيز برخوردار است. اجازه بدهيد اينگونه خلاصه كنيم: ايران روشن كرد دقيقاً همان حوزههايي كه بالقوه موضوع همكاري است، ميتواند موضوع مخاصماتي سخت و شديد هم باشد. 3- اتفاق كليدي اما در دور سوم مذاكرات رخ داد. براي اينكه اهميت آنچه در اين دور رخ داد روشن شود لازم است اين موضوع را به ياد داشته باشيم كه غربيها قبل از آغاز مذاكرات مكررا و به صراحت گفته بودند كه از ژنو 3 انتظاري ندارند جز اينكه در آن روي يك زمان و مكان براي مذاكرت بعدي توافق شود. معني ديگر اين سخن آن بود كه غرب پيشاپيش گفته بود حداكثر چيزي كه در اين گفتوگوها در پي آن است يك توافق شكلي در باره دور بعدي گفتوگوهاست و در مورد محتواي مذاكرات آينده يا آنچه اصطلاحا «دستور كار» خوانده ميشود توافقي صورت نخواهد گرفت. خروجي دور سوم مذاكرات دقيقا بر خلاف اين هدف اعلام شده غربيهاست. ما نميدانيم درون مذاكرات چه گذشته ولي هرچه بوده بايد به تيم ايراني آفرين گفت كه توانست موضوع را از حد تنظيم يك قرار ديگر بسيار فراتر ببرد و دستور كار اعلام شده خود را به طرف غربي تحميل كند. پيشتر گفتيم كه ايران قبل از آغاز مذاكرات و از جمله در بيانيه 14 آذر دكتر جليلي به روشني گفته بود كه جز گفتوگو براي همكاري موضوع ديگري را به عنوان دستور كار نميپذيرد. آنچه هم كه به عنوان نتيجه نهايي مذاكرات در پايان دور سوم اعلام شد دقيقا همين بود: «گفتوگو براي همكاري حول نقاط مشترك اواخر ژانويه در استانبول». درست است كه كاترين اشتون بلافاصله بعد از مذاكرات سعي كرد از اين توافق - كه مطابق فايل صوتي مذاكرات جمعبندي خود اوست نه طرف ايراني - فرار كند ولي روشن است كه با اين تاكتيكهاي رسانهاي نميتوان آنچه را كه درون اتاق مذاكره رخ داده پوشاند چرا كه هر دو طرف صحنه را مستندسازي كردهاند. براي اينكه ارزش تحميل اين دستور كار به طرف غربي روشن شود فقط كافي است به اين دو نكته توجه كنيد: اول- گفتوگو براي همكاري بديل گفتوگو براي فشار است و اين يعني همانطور كه اعلام شده براي تداوم گفتوگوها شرط ضروري آن است كه مسير فشار كاملاً متوقف شود. دوم- وقتي بنا شد گفتوگو صرفاً حول نقاط مشترك باشد، آن وقت بحث درباره برنامه هستهاي ايران خود به خود از روي ميز حذف خواهد شد چرا كه اين يك نقطه مشترك نيست بلكه صرفا يك مشت ادعاست كه يك طرف عليه طرف ديگر مطرح ميكند و هيچ ارزش و اعتباري بيش از مصارف تبليغاتي ندارد. از اين پس مهم است كه ببينيم غرب قادر به پاي بند ماندن به تعهداتي كه ژنو سپرده خواهد بود يا نه و در هر حال، اگر مذاكرهاي در استانبول شكل بگيرد روشن است كه كار بر 1+5 بسيار دشوار خواهد شد.