تكيه شهر

احمد مسجدجامعي/در اين تكيه در محرم عزاداري برپا و اجراي تعزيه صورت جدي تري به خود مي گرفت.

کد خبر : 128679

شواهد زيادي در تاريخ مي توان يافت كه نشان مي دهد تهراني ها از زمان هاي قديم از ارادتمندان اهل بيت(س) بوده اند، ازجمله اين شواهد مي توان تكيه هاي تهران را نام برد. تكيه هرچند سابقه اي ديرين در حوزه تمدن اسلامي دارد اما در تهران به ويژه از زماني كه به عنوان پايتخت انتخاب شد، تكيه به عنوان محلي براي نگهداري ابزار و وسايل عزاداري مانند پرچم، تاق شال، تمثال و ظروف و وسايل لازم و محل برگزاري مراسم آييني در طول سال مانند ماه رمضان، سوگواري پيشوايان دين و به ويژه سوگواري هاي ماه محرم و اجراي تعزيه بوده است. همزمان با گسترش تهران و شكل گيري محلات، تكيه ها نيز شكلي محلي به خود مي گيرند. در آستانه مشروطيت در تهران از بيش از 50 تكيه نام برده اند كه عمده ترين تكايا محلي بوده اند از قبيل تكاياي نوروزخان، زنبورك خانه، سرپولك، اولادجان، هفت بند و...از سوي ديگر شكل گيري شيوه هاي جديد تجارت و مشاغل و گروه بندي آنها به تشكيل حسينيه ها و تكيه هايي با كاركرد صنفي مي انجامد از قبيل تكيه زرگرها، حلبي سازها ، حداد و آهن فروش ، كفاش ،خرازي فروش و... روند مهاجرت پذيري تهران باعث پيدايش شكل ديگري از تكايا شد كه اهالي يك شهر كه در تهران سكونت داشتند آن را تشكيل دادند، از قبيل تكيه قمي ها، تكيه كرماني ها و... بعدها تكيه هاي موقت نيز همزمان با ايام سوگواري در گوشه و كنار خيابان هاي شهر برپا مي شدند.با گسترش تهران و افزايش تكيه ها، هيئت هاي ديني گسترده اي نيز در محلات به وجود آمدند. قديمي ترين تكيه باقيمانده از تهران قديم "تكيه نياوران" است كه در حقيقت تكيه تابستاني بوده. در سال هاي تلاقي تابستان و محرم اين تكيه رونق بسياري پيدا مي كرد. در اين تكيه تصويرهايي از برخي چهره هاي نقاشي قهوه خانه اي ايران نيز ديده مي شود. اهميت تكيه ها و هيئت ها در زندگي مردم شهرها به برگزاري اين گونه مراسم خلاصه نمي شد و در بسياري از حوادث مهم 150 سال اخير نقش داشته اند. در واقع اين هيئت ها و دسته ها همزمان با نقش مذهبي، نقشي اجتماعي نيز داشتند و مانند يك نهاد اجتماعي عمل مي كردند. مراسم نوحه خواني و سينه زني اين هيئت هاي محلي و صنفي و قومي در روزها و شب هاي محرم و به خصوص دو روز عاشورا و تاسوعا همزمان كه عزاداري براي سالار شهيدان حضرت امام حسين(ع) و عرض ارادت به اهل بيت پيامبر بود، نشان انسجام اجتماعي نيز بود. جالب اينجا است كه اين هيئت ها محدود به مسلمانان نبود و پيروان اديان ديگر نيز در تكايا و هيئت هاي عزاداري حضور داشتند و در روزهاي عزاداري به بقيه مردم مي پيوستند. اگر بخواهيم از تاثيرات ديگر اين هيئت ها ياد كنيم بايد به نقش اين هيئت ها در حوادث مهم سياسي معاصر اشاره كنيم. اين هيئت ها هم در حوادث قبل و بعد مشروطه نقش مهمي داشتند و هم حوادث انقلاب اسلامي و بسياري از حركت هاي مردمي از همين هيئت ها آغاز شده است.در كنار اين هيئت ها، تعزيه نيز به عنوان يكي از آيين هاي ايراني - اسلامي ضمن اينكه نشانه ارادت مردم به اهل بيت است، جنبه هايي از هنر ايراني نيز در آن ديده مي شود و به اعتباري برخي از پژوهشگران شيوه اجرايي آن را داراي ريشه اي ايراني مي دانند. آشنايي ايرانيان با تئاتر جديد به اين منتهي شد كه ناصرالدين شاه با تاسيس "تكيه" اي بزرگ در تهران موافقت كرده و به اين صورت تكيه دولت تاسيس شد. در اين تكيه در روزهاي محرم عزاداري برپا مي شد و اجراي تعزيه صورت جدي تري به خود مي گرفت. در نهضت مشروطه نيز هيئت هاي مذهبي و تعزيه نقشي مهم ايفا مي كردند اما در دوره پهلوي، اول برگزاري تعزيه ممنوع شد. الگوي رفتاري رضاشاه در اين زمينه آتاتورك رئيس جمهور تركيه بود. آتاتورك پيش از رضاشاه براي استفاده از تكايا در آن كشور كه به صوفيه اختصاص داشت محدوديت هايي درنظر گرفته بود. اما مردم به خاطر علاقه اي كه به اهل بيت داشتند، دور از چشم حكومت آن را برگزار مي كردند در اين دوره تعزيه به شكل مردمي و محلي و عمدتا" در محرم و صفر تعزيه هاي زيادي اجرا مي شد اما به شكل محلي بود و از تعزيه قاعده مند و سراسري به شكلي كه در دوره قاجار اجرا مي شد خبري نبود تا اين كه در دوره معاصر كه بار ديگر تعزيه ها رونق يافتند. پيش از انقلاب اسلامي همزمان با جشن هاي 2500 ساله تلاش هايي صورت گرفت تا تعزيه به عنوان هنري بومي احيا شود اما به خاطر اينكه در اين حركت روح تعزيه كه همانا عزاداري و ابراز ارادت به امام حسين(ع) و اهل بيت است، ناديده گرفته شده بود به حركتي جدي و پيوسته منجر نشد. پس از انقلاب اسلامي با توجهي كه به تعزيه مي شد، توجه هنرمندان نيز به اين موضوع جلب و به شكلي جدي تر پي گرفته شد. برگزاري آيين ها و در كنار آن مطالعات و تحقيقات پژوهشگران جنبه هايي تازه و هنرمندانه از تعزيه را پيش چشم ما قرار داد. در نمايش مدرن امروز فاصله صحنه نمايش از مخاطب كم شده است و در برخي از تئاتر ها صحنه به شكلي مدور در ميان مخاطبان قرار مي گيرد، چنانكه در تعزيه نيز تعزيه گردانان و تعزيه خوانان در ميان تماشاگران قرار مي گيرند و رابطه اي بي واسطه با مخاطب برقرار مي كنند و حتي در بسياري از موارد مخاطبان خود به بخشي از بازيگران در تعزيه تبديل مي شوند و فاصله بين بازيگر و مخاطب از بين مي رود. از سوي ديگر نوعي فاصله گذاري هم در تعزيه وجود دارد كه در تئاتر هاي مدرن نيز ديده مي شود. مثلاكسي كه نقش شمر را ايفا مي كند، خود نيز گاهي از نقش شمر بيرون آمده و با مردم براي امام حسين(ع) عزاداري مي كند. نكته جالب اينجا است كه تعزيه نخست توجه پژوهشگران خارجي را برانگيخت اما امروز برخي از هنرمندان تئاتر در ايران مانند بهرام بيضايي و محمد رحمانيان به امكانات هنري تعزيه پي برده اند و از خصوصيات آن در نمايش هاي خود استفاده مي كنند. همچنين هنرمنداني تلاش كرده اند اجراهايي جذاب و همراه با نوآوري از تعزيه ارائه دهند كه مي توان به حسين مسافرآستانه و مهدي متوسليان اشاره كرد. در نيمه اول دهه هشتاد همايش آيين هايي عاشورايي پايه گذاري شد كه خوشبختانه تاكنون همه ساله تداوم يافته است. در همان ايام كوشش هايي براي ثبت تعزيه به عنوان يك شيوه بديع هنري ايراني در يونسكو صورت گرفت و در همان ايام براي معرفي تعزيه از ناصر تقوايي خواسته شد تا فيلمي مستند درباره آن بسازد كه اين مستند زمينه ساز ساختن اثري ديگر با نام "تمرين آخر" از همين كارگردان شد و در همان همايش به نمايش درآمد. او پس از ساختن فيلمي كوتاه كه بسيار تاثيرگذار است، به نكته اي درباره تعزيه اشاره كرد، او گفته بود: او همچنين گفته بود: مرحوم هاشم فياض در فيلم تقوايي نقش معين البكا را برعهده داشت. براي تجليل از ده ها سال تلاش مرحوم فياض جايزه ويژه اي به ايشان تعلق گرفت. مرحوم فياض در همان جلسه اصرار داشت كه عدم رونق اين شيوه نمايش ناشي از نبودن جاي مناسب و ثابت براي فعاليت هاي آن است. به نظر او، ساخت يك سالن با امكانات لازم براي اين قبيل آثار مي توانست راهگشاي حل بسياري از مشكلات موجود براي استفاده از ظرفيت هاي اين هنر با توجه به شرايط امروز باشد. اينك هاشم فياض از ميان ما رفته است و گنجينه گرانبهاي او شامل صدها نوع شمشير و كلاه خود، زره و نقاب، تمثال و صورتك و پرچم و كتاب و متن تعزيه باقي مانده است. اين مجموعه مي تواند پايه اصلي موزه تعزيه و نمايش هاي آيين ايران باشد. اكنون كه بحث درباره بناي ضلع جنوبي شهر در ميان است و بنا بر تغيير نقشه و تناسب آن با بناي تئاترشهر است. مي توان اين آرزو را به واقعيت نزديك كرد و اين فضا را به ساختن بنايي باشكوه و درخور براي اجراي تعزيه اختصاص داد. اين بنا را مي توان به اعتبار همسايگي اش با تئاتر شهر تكيه شهر نام گذاشت. اين بحث در شوراي شهر هم مطرح شده و فضاهايي نيز پيشنهاد شده كه يكي از آنها محل سابق حزب جمهوري اسلامي است. پيشنهاد ديگري هم از سوي فرهنگستان هنر مطرح شده است كه اين بنا مي تواند در كنار موسسه فرهنگي و هنري صبا باشد. در گفت وگويي كه درباره اين موضوع چندي پيش با يكي از اعضاي برجسته فرهنگستان هنر داشتيم از ساختن چنين بنايي استقبال و براي طراحي آن اعلام آمادگي شد. تاسيس اين بنا در كنار اقداماتي همچون گسترش پژوهش هاي مربوطه و ادامه تلاش ها در دهه گذشته براي ثبت بين المللي تعزيه و پرده خواني مي تواند به ايجاد يك رويداد دائمي مي تواند در حفظ و تقويت اين هنر بومي كمك كند.

لینک کوتاه :

با دوستان خود به اشتراک بگذارید: