تونس و آفریقا؛ آرایش جدید
طارق رمضان/خودسوزی «محمد بوعزیزی» آغازگر نهضتی بود که به سرعت از یک قیام مردمی به یک تحول انقلابی فرامرزی تبدیل شد.
بسمهتعالی مقدمه: پروفسور «طارق رمضان» اسلامشناس و روشنفکر سوئیسی است که هماکنون به تدریس مطالعات اسلامی در دانشگاه آکسفورد مشغول است. وی در مباحثات و مناظرات مربوط به اسلام و غرب و چگونگی تعامل این دو در جهان امروز، نقشی فعال دارد و در این زمینه آثاری چند، منجمله 20 کتاب و 700 مقاله نیز منتشر کرده است. در فقدان ارتباط متقابل میان جامعهٔ دانشگاهی و مردم در جوامع اسلامی، او تاکنون به خوبی توانسته است نقش یک روشنفکر مردمی را ایفا کند و علاوه بر فعالیت آکادمیک، عضو چندین سازمان بینالمللی و کمیتهٔ مردمی است. هفتهنامهٔ تایم وی را در سال 2004 به عنوان یکی از صد تأثیرگذارترین شخصیتهای جهانی معرفی کرده است. رمضان یادداشت حاضر را در 28 ژانویه بر روی وبسایت خود منتشر کرده است. نگاه او به پشتپردهٔ حوادث پر نوسان منطقهٔ آفریقا، خصوصا از آن جهت حائز اهمیت است که او نوهٔ «حسن البناء» مؤسس اخوانالمسلمین مصر است. *** هیچ کس نمیتواند طبیعت ناگهانی و غیرمنتظرهٔ قیام تونس را منکر شود. خودسوزی «محمد بوعزیزی» آغازگر نهضتی بود که به سرعت از یک قیام مردمی به یک تحول انقلابی فرامرزی تبدیل شد. سالها اختناق و ناامیدی، به این جنبش انرژی و قدرت داد تا دیکتاتوری بنعلی را براندازد؛ که با فرار زود هنگامش از کشور، همگان را غافلگیر کرد. هر روز، منابعی جدیدتر به نقش مرکزی و حیاتی اشاره میکنند که ایالات متحدهٔ آمریکا در مدیریت بحران پشت پرده ایفا میکند. درگیری واشنگتن در تونس (مانند دخالت آمریکا در اسرائیل، بر پایهای دوسویه و متداوم) در زمینههای حساسی چون امنیت، اطلاعات و ژئوجغرافیا به حد قابل توجهی رسیده است. دیکتاتور «بن علی» خود محصولی از دستگاه نظامی و امنیتی ایالات متحده بود. همچنانکه فرانسه متضمن ارتباطات دوستانهٔ تونس با اروپا بود، سیستم دیکتاتوری تونس به حمایت آمریکا و همدستی نزدیک با اسرائیل وابسته بود. این مسئله بسیار مشهود بود؛ سکوت مجرمانهٔ غرب در مقابل فساد رژیم ظالم بنعلی، بالغ بر چیزی فراتر از حفاظت از منافع چندگانهٔ آنان در منطقه میشد. تا وقتی که منافع امنیتی آنان در منطقه حفظ میشد، قتل، شکنجه و آزار مردم تونس توسط بنعلی اهمیتی نداشت. نیز، واکنش فوری آمریکاییها به شورشی که هم گسترده بود و هم غیرمنتظره و موحش، حسابشده و هوشمندانه بود. پرزیدنت باراک اوباما در ابتدا شجاعت مردم تونس را تحسین کرد، در حالیکه کشورهای اروپایی و در رأس آنها فرانسه سکوت کردند، چه اینکه آهنگ تند وقایع آنها را مبهوت کرده بود. واشنگتن بهوضوح به دنبال دولت «تونسی رفیق» دیگری بود. در واقع، سازمان امنیت ملی و ستاد مشترک ارتش آمریکا قادر بودند تا این وضعیت سریعا متغیر را از طریق وزارت امور خارجهٔ تونس و فرمانده نیروهای مسلح آن مدیریت کند. پس از ساعتها آشفتگی و بلاتکلیفی، واکنش سریع لازمالاجرا شد. دو تصمیم کلیدی اتخاذ شد: تبعید دیکتاتور و واگذاری وظیفهٔ وساطت و حمایت به ارتش. پرزیدنت بنعلی به یک دام پا گذاشت: وزیر خارجه او را متقاعد کرد تا کشور را «برای مدتی کوتاه» ترک کند تا وقتی که موقعیت تحت کنترل است بازگردد. بنعلی تونس را بدان باور که فرانسه مقصد اوست، ترک کرد (که این امر شایعات زودهنگام پیرامون مقصد او را تأیید میکند) اما هواپیمای او به سمت قبرس پرواز کرد، جایی که آمریکاییها برای دورهٔ تبعید دیکتاتور مذاکره کرده بودند: او در انزوا نگه داشته خواهد شد، اظهارنظر عمومی و انقلابی ممنوع خواهد بود و کاملا بیطرف خواهد ماند. دولت آمریکا گوی را از فرانسه و اروپا ربود. بدین ترتیب، آمریکا مطمئن شد که این اقدام متضمن حفظ منافع سیاسی و ژئواستراتژیک اساسی است که تأثیر آنها در آینده تعیینکننده خواهد بود. سرعت عمل در خروج بنعلی که بسیار دقیق کارگردانی شد، این امکان را فراهم آورد تا تأثیر بالقوهٔ قیام تونس بر روی همسایگان عربش محدود شود. گذشته از طبیعت غیرمنتظرهٔ این قیام، و علیرغم پیشرفتهای اجتنابناپذیر آن، موقعیت تحت کنترل نسبی نگاه داشته شد - و اکنون نگاه داشته میشود. ارتش، که فرماندهٔ آن سابقا همپیمان با ایالات متحده بوده است و اکنون نیز چنین است، تدبیری اندیشیده است تا وجههٔ مثبت خود را حفظ کند و در عین حال، نقش کلیدی به عنوان ناظر، واسطه و حافظ منافع عالی ملی را نیز بازی کند. این یک دستاورد مهم است که میتواند وابستگی تعیینکننده به چگونگی تغییر وضعیت در روزهای آتی را ثابت کند، علیالخصوص با اعتنا به مخالفتهای مداوم علیه دولت موقت (که وزارتهای کلیدی در آن توسط اشخاص مصمم رژیم قبلی اشغال شده است) و انتظار برای انتخابات آزاد در شش ماه بعد. بازگشت موفقیتآمیز دولت اوباما به آفریقای شمالی و بهطور کلی به صحنهٔ آفریقا، به هیچ وجه اتفاقی نیست؛ همچنانکه هیچ ارتباطی با دغدغههای بشردوستانه ندارد. از ساحل عاج تا سودان، در طول ساحل و مدیترانهٔ جنوبی، قارهٔ آفریقا به عنوان یک منطقهٔ استراتژیک حیاتی برحسب اقتصاد، ژئوجغرافیا و امنیت ظاهر شده است. در نتیجهٔ حضور آمریکا و چین، نفوذ اروپاییان و بهخصوص فرانسویها در حال حاضر با یک بحران مشروعیت فزاینده روبرو است. بهنظر میرسد که این دو تازهوارد به رهبران آفریقایی امکان دادهاند تا از روابط دشوار و دیرپای خود با اروپا، یادگار و منافع آن فاصله بگیرند. مخاطرات بیش از آن است که نادیده انگاشته شوند. اکتشافات برای مواد خام یک موضوع اقتصادی کلیدی باقی میماند؛ اکتشاف اخیر نفت در ساحل (نیجریه و مالی) بعید است که اشتهای قدرتهای بزرگ را اشباع کند. ورای دولتهای منطقه، رژیمهای موافقاش، اختلالات انتخاباتیاش و تنشهای اجتماعی و نظامیاش، ایالات متحده و اروپا - و اکنون چین، کودک تازهوارد محله - در نبردی تنگاتنگ برای نفوذ قاطع سیاسی و اقتصادی گرفتار شدهاند. شبح تروریزم به منطقهٔ ساحل وارد شده است و حضور نیروهای غربی را به نام امنیت بینالملل توجیه میکند. پایگاههای نظامی آمریکا و فرانسه، در کنار مأموران و متخصصان اروپایی و اسرائیلی بر روی ستیز با تروریزم در منطقه متمرکز شدهاند. استراتژی تجسس و مداخلهٔ نظامی، بیرحمانه و کینهتوزانه است: سیاست این است که "همهٔ تروریستها را بکشید" بدون هیچ زندانی (چرا؟). تمام آنها که در ربایش دو تبعهٔ فرانسوی در نیجریه شرکت داشتند، به هلاکت رسیدند؛ حتی پس از آنکه دولت فرانسه از دستگیری دو گروگانگیر قبل از استرداد خبر داد. حملات ناگهانی نظامی هر هفته اتفاق میافتد؛ کشتار (تروریستها، سارقان و قاچاقچیان) اعلام میشود، اما هیچ پیشرفت سنجشپذیری مشاهده نمیشود. در هر حال، این حالت اضطراری دائمی برای توجیه دغدغههای امنیتی، حضور نظامی و مداخلهٔ سیاسی خارجی برقرار است و تمامی این مسائل در منطقهای اتفاق میافتد که به خاطر منابع نفتی قابل توجه آن از نظر اقتصادی جذاب شده است. واضح است که با خشونت افراطگرایانه بایستی مبارزه شود. اما ما نباید چنان بیتفاوت باشیم که فراموش کنیم این خشونت میتواند به عنوان دستاویزی باشد برای حفظ و ترویج دیگر گروههای ذینفع. دیکتاتور «بن علی» چنانکه ادعا شد، اسلامگرایی را تحت کنترل نگاه داشت تا حمایت غربی را توجیه کند. امروز منطقهٔ ساحل همانند سودان جنوبی، به عنوان مناطقی با اهمیت حیاتی اقتصادی و استراتژیک نمایان شده است. از تهدید خشونت و اسلامگرایی افراطی برای پنهان کردن مقاصد مشکوک استفاده میشود. همچنانکه تلاشهای مردم تونس برای حفاظت از آنچه که طی قیام انقلابی خود کسب کردهاند تلاش میکنند، قدرتهای آمریکایی، اروپایی، چینی و روسی سعی دارند تا برای خود نقشی در آفریقا بازی کنند، همانطور که نقش نافذانهٔ سرویسهای اطلاعاتی اسرائیل در آفریقای شمالی و سودان قابل چشمپوشی نیست. آنچه که در معرض خطر است، منافع اقتصادی، امنیتی و نظامی راهبردی است. انقلاب تونس بهطور گسترده تحسین میشود؛ دیکتاتور سابق بیآبرو شد. اما پشت پردهٔ تئاتر رسانهها، مانورها و دخالتهای سیاسی با سرعت در حال تداوم است. حکومت آمریکا از نزدیک پیشرفتها را پیگیری میکند، و به وقایع هنگام وقوع آنها در تونس نزدیک است. آمریکا هر کاری که برای حفظ منافع خود، اسرائیل و دیگر متحدانش در مصر، اردن و خاورمیانه لازم است انجام میدهد. هنگامی که به نظر میرسد اتفاقات ایران و لبنان توجه رسانههای آمریکای و اروپایی را در انحصار خود آورده است، ما نبایست جبههٔ دوم آمریکا در آفریقا و سیاستهای منطقهای را به بهای تحسین سادهلوحانهٔ یک «انقلاب تونسی» کوچک بشماریم بدون اینکه آنچه متضمن استقلال سیاسی و شفافیت دموکراتیک تونس است، آگاهانه دنبال کنیم. آنچه ما بدان نیاز داریم، هوشیاری، فعالیت و واقعگرایی مثبت است، نه توهمات خیالبافانه و احساسات سادهلوحانه. لینک منبع ( + )