تکلیف مقلدین رهبر شهید انقلاب چیست؟

یک استاد حوزه علمیه قم با اشاره به نظرات مراجع و احکام فقهی در باب تقلید از رهبر شهید انقلاب گفت: تمام مراجع، تقلید از آیت‌الله خامنه‌ای را برای مقلدین آنها جایز بلکه واجب می‌دانند ولی در فرض اعلمیت ایشان که حدود و میزان آن مقداری محل بحث است، نظراتی وجود دارد.

حجت‌الاسلام امین اسدپور در گفت‌وگو با خبرنگار معارف ایرنا اظهار کرد: پس از شهادت رهبر انقلاب مسائلی پیرامون تقلید از آن بزرگوار در جامعه مطرح شده و نخستین مساله مربوط به مقلدین امام شهید است که پس از شهادت ایشان وضعیت تقلید آنها چگونه خواهد بود. در فقه شیعه یکی از شرایط مجتهد و مرجع تقلید، زنده بودن و حیات مرجع تقلید است و همه مقلدین مقام معظم رهبری باید یکی از مجتهدین و مراجع تقلید زنده را با راهکارهایی که برای تشخیص اعلم وجود دارد، به عنوان مرجع تقلید اعلم انتخاب کنند.

وی افزود: اگر این مقلدین به تشخیص اعلم رسیدند و یکی از مراجع را به عنوان اعلم انتخاب کردند، باید نظر آن مجتهد اعلم را در بقاء بر تقلید حضرت آقا پیدا کرده و به آن عمل کنند اما اگر نتوانستند مرجع اعلم را تشخیص دهند و به این نتیجه رسیدند که چند نفر یا همه مراجع مساوی هستند، می‌توانند نظر هر کدام از آن مراجع تقلید را بر بقاء بر تقلید امام شهید دنبال کرده و به نظر آن مرجع عمل کنند.

این پژوهشگر فقه اجتماعی ادامه داد: به صورت اجمالی همه مراجع کنونی، تقلید از مرجع شهید را جایز می‌دانند ولی حدود و شرایط آن متفاوت است که مقلدین باید به نظرات آن مرجع اعلم زنده یا مرجع تقلیدی که انتخاب کرده‌اند، مراجعه کنند و شرایط بقاء بر تقلید حضرت آقا را از آن مرجع دنبال کنند.

وی تاکید کرد: یکی از نکات تاثیرگذار این است که آیا مقلدین آیت‌الله خامنه‌ای، ایشان را از مراجع زنده حاضر، اعلم می دانستند یا نه. یعنی آیا رهبر شهید و سایر مراجع را مساوی می‌دانستند یا ایشان را از سایر مراجع اعلم می‌دانستند که این مساله از نکاتی است که در حکم، تغییر ایجاد می‌کند و محل اختلاف است و نکته دیگری که در حکم تغییر ایجاد می‌کند، میزان عمل به فتاوای مقام معظم رهبری است که باید به آن توجه کرد.

اسدپور گفت: به عنوان نمونه اگر کسی به اعلم بودن آیت‌الله سیدعلی سیستانی برسد یا ایشان را در مساله تقلید از مرجع زنده انتخاب کند، نظرشان این است که اگر فردی آیت‌الله خامنه‌ای را اعلم می‌دانسته و به تقلید از امام شهید، ملتزم و متعهد بوده، هر چند به فتاوای ایشان عمل نکرده باشد، واجب است بر تقلید از ایشان باقی بماند. یعنی اگر مقلدین آیت‌الله خامنه‌ای، از بین مراجع زنده آیت‌الله سیستانی را اعلم تشخیص بدهند، به راحتی می‌توانند بر فتاوای مقام معظم رهبری عمل کنند و بر تقلید از ایشان باقی بمانند. در واقع بر این مقلدین واجب است که بر تقلید آیت‌الله خامنه‌ای باقی بمانند؛ مگر در مسائل جدید که در آنجا باید به نظر آقای سیستانی عمل کنند.

وی افزود: آیت‌الله العظمی مکارم شیرازی معتقدند که اگر فردی آیت‌الله خامنه‌ای را اعلم می‌دانسته، واجب است در مسائلی که به نظر ایشان عمل کرده، بر تقلید از ایشان باقی بماند اما مسائلی که مطابق نظر امام شهید عمل نکردند یا در مسائل جدیدی که به وجود خواهد آمد، باید از آیت‌الله مکارم شیرازی تقلید کنند. البته این مقلدین باید آقای مکارم را اعلم مراجع حال حاضر بدانند.

مدیر موسسه فرهنگ و علوم انسانی ضحی اضافه کرد: نظر آیت‌الله نوری همدانی این است که اگر فردی آیت‌الله خامنه‌ای را اعلم می‌دانسته و حداقل در برخی از مسائل، طبق نظر ایشان عمل کرده، می‌تواند در همه مسائل به جز مسائل مستحدث و جدیدی که به وجود خواهد آمد، از آیت‌الله خامنه‌ای تقلید کند و بر تقلید از ایشان باقی بماند. طبق نظر آیت‌الله شبیری زنجانی اگر فردی آیت‌الله خامنه‌ای را اعلم می‌دانسته یا در صورت تساوی به فتاوای ایشان، هرچند در برخی از موارد عمل کرده باشد، لازم است که در تمام مسائل بر فتاوای ایشان باقی بماند؛ مگر در مسائل مستحدث و جدیدی که پیش خواهد آمد.

وی افزود: بر اساس نظر آیت‌الله وحید خراسانی مقلدین آیت‌الله خامنه‌ای که ایشان را اعلم می‌دانستند و مکلفینی که وظیفه آنها تقلید از ایشان بوده، چه به فتاوای حضرت آقا عمل کرده یا نکرده باشند، واجب است به فتاوای آیت‌الله خامنه‌ای عمل کنند، مگر در مسائل جدید. همچنین نظر آیت‌الله جوادی آملی این است که اگر فردی، آیت‌الله خامنه‌ای را اعلم می‌دانسته، بقاء بر تقلید از ایشان احتیاطا واجب است، مگر در مسائل جدید.

اسدپور اظهار کرد: پس تمام مراجع حال حاضر ما تقلید از آیت‌الله خامنه‌ای را برای مقلدین آنها جایز بلکه واجب می‌دانند؛ در فرض اعلمیت ایشان که حدود آن مقداری محل بحث است که آیا فقط در مسائلی است که پیشتر عمل کرده یا در تمام مسائل؛ مگر مسائل مستحدث و جدید.

وی افزود: اگر مقلدین امام شهید با اجازه ایشان بر تقلید از یکی از مراجع گذشته، باقی مانده باشند؛ می‌توانند بر تقلید از مقام معظم رهبری باقی بمانند. به عنوان نمونه اگر مقلدین حضرت امام خمینی (ره) با اجازه مقام معظم رهبری بر تقلید امام باقی مانده باشند، اگر به یکی از مراجع تقلید مراجعه کنند که آن مرجع را اعلم تشخیص داده باشند، بنا به نظر آن مرجع می‌توانند بر تقلید از رهبر شهید باقی بمانند و طبق نظر آیت‌الله خامنه‌ای همچنان بر تقلید از امام خمینی باقی بمانند.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم اضافه کرد: البته برخی از بزرگان گفته‌اند که اگر کسی، امام خمینی (ره) را اعلم بر مقام معظم رهبری می‌دانسته، واجب است که بر تقلید امام راحل باقی بماند. با این حال در اینجا نیز چون محل اختلاف است، باید نظر مرجع تقلید زنده را جویا باشد. به عنوان نمونه آیت‌الله نوری همدانی معتقدند که این مقلدین می‌توانند از مرجع دوم یعنی آیت‌الله خامنه‌ای هم تقلید کنند ولی برخی دیگر می‌گویند که حتما باید بر تقلید امام خمینی (ره) باقی بمانند.

وی افزود: در مسائلی که امام شهید، فتوایی نداشتند و مقلدین خود را به فتاوای امام راحل ارجاع داده بودند، در آن مسائل نیز فرع بر همان مساله‌ای است که گفته شد. یعنی آیا مرجع تقلید زنده بین مسائلی که به آنها عمل شده یا مسائلی که به آنها عمل نشده، تفاوتی قائل هستند یا نه. بنابراین اگر طبق نظر حضرت آقا به مسائل شرعی طبق فتوای امام خمینی (ره) عمل کرده باشند، همچنان باید طبق نظر مقام معظم رهبری از فتاوای امام خمینی تبعیت کنند.

اسدپور گفت: یکی از نکات مهم، تقلید در مسائل جدید و مستحدث یا امور حسببه و امور موردنیاز جامعه و اداره اجتماعی است که نظر همه بزرگان این است که باید به مرجع زنده اعلم مراجعه شود و در رابطه با امور حسبیه باید به حاکم شرع بالفعل یعنی به دفتر رهبر معظم انقلاب مراجعه شود. البته برخی از مقلدین در عمده مسائل از یک مرجع دیگر تقلید می‌کرده اما در مسائلی که آن مرجع تقلید، احتیاط واجب داده به آیت‌الله خامنه‌ای رجوع می‌کردند؛ چون آیت‌الله خامنه‌ای را اعلم تشخیص داده بودند که آنها نیز حکم تقلید مساله قبلی را دارند. یعنی همچنان به مسائلی که به فتاوای امام شهید عمل کرده، می‌توانند به همان مسائل عمل کنند و در مسائلی که عمل نکرده نیز می‌توانند به نظر مرجع زنده اعلمی که تشخیص می‌دهند، مراجعه کنند.

وی درباره وضعیت پرداخت وجوهات شرعی گفت: مقلدین مقام معظم رهبری که با اجازه مراجع زنده، بر تقلید رهبر شهید باقی می‌مانند، باید وجوهات و مسائل مربوط به خمس و زکات را به تبع نظر امام راحل(ره) که از مسائل مربوط به حاکمیت تلقی می‌کردند، پرداخت کنند. از آنجا که مقام معظم رهبری وجوهات شرعی و مسائل مالی مربوط به حکومت اسلامی را نیز مربوط به مقام رهبری می‌دانستند، باید خمس، زکات و وجوهات مالی شرعی به جز رد مظالم، به دفتر مقام رهبری تحویل داده شود.

این پژوهشگر مذهبی افزود: دفتر مقام معظم رهبری تحت زعامت و رهبری حضرت آیت‌الله سیدمجتبی خامنه‌ای همچنان می‌تواند وجوهات شرعی و امور مالیه مربوط به حاکمیت اسلامی را دریافت کند.

وی درباره انتخاب مرجع توسط نوجوانانی که به سن بلوغ می‌رسند، گفت: نظر بسیاری از مراجع تقلید این است که این افراد نمی‌توانند از امام شهید تقلید کنند و باید یک مرجع تقلید را از میان مراجع زنده انتخاب کنند اما بعضی از مراجع مثل رهبر شهید و همین طور آیات عظام شبیری زنجانی و وحید خراسانی، شرط بلوغ را مطرح نکرده و گفته‌اند که اگر آن نوجوان، دوران قبل از بلوغ، ممیز شده باشد؛ یعنی بتواند خوب و بد را تشخیص بدهد و قصد داشته که از آیت‌الله خامنه‌ای تقلید کند، می‌تواند رهبر شهید را به عنوان مرجع تقلید انتخاب کند و نیازی نیست در دوران حیات آقا به بلوغ رسیده باشد ولی سایر مراجع تقلید، این قید را ندارند و رسیدن به سن بلوغ در دوران حیات مرجع تقلید را شرط می‌دانند و عمل به فتاوای آن مرجع تقلید را شرط استمرار تقلید از ایشان می‌دانند که بر این اساس، این مساله هم تا حدودی اختلافی است.