کار دست کاربلدهاست

شبکه خبری الجزیره در گزارشی تازه، خبر داده که ایران در حال بررسی و «مهندسی معکوس» برخی از پیشرفته‌ترین تسلیحات آمریکایی است؛ ادعایی که توجه تحلیلگران نظامی و امنیتی را به خود جلب کرده است.

در جریان جنگ 40 روزه آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، تعداد قابل توجهی از پهپادهای پیشرفته و همچنین مهمات عمل نکرده دشمن به دست نیروهای مسلح کشورمان افتاد. در همین رابطه الجزیره تأکید کرده که تهران در حال حاضر مشغول مهندسی معکوس موشک‌هایی مانند تاماهاوک، پهپادهای ریپر، موشک‌های جاسم و بمب‌های سنگرشکن GBU-57 آمریکایی است، با هدف درک ساختار آنها یا توسعه جایگزین‌های بومی برای آنها.

پیش از ورود به جزئیات ماجرا، ابتدا باید به یک واقعیت مهم‌تر توجه کرد. اینکه ایران سابقه‌ای درخشان و طولانی در حوزه مهندسی معکوس تسلیحات دارد. این روند، تا حد زیادی محصول شرایط خاص کشورمان است. از جمله دهه‌ها تحریم تسلیحاتی که دسترسی مستقیم به بازارهای جهانی سلاح را محدود کرده است. در چنین فضایی، نیروهای مسلح ایران ناچار بوده‌اند به سمت خودکفایی حرکت کنند و یکی از ابزارهای کلیدی در این مسیر، مهندسی معکوس تجهیزات خارجی بوده است.

این رویکرد به ‌مرور زمان به یک دکترین عملیاتی تبدیل شده است، به این معنا که به ‌جای اتکا به واردات، تلاش شده تا فناوری‌های موجود از طریق مطالعه، بازسازی و بومی‌سازی توسعه یابند. نتیجه این فرآیند، شکل‌گیری مجموعه‌ای از صنایع دفاعی است که توانایی تولید طیفی از تجهیزات از پهپادها گرفته تا موشک‌های کروز را دارند.

یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های این روند در سال‌های اخیر، ماجرای پهپاد آرکیو-170 است. این پهپاد پیشرفته آمریکایی در سال ۲۰۱۱ (۱۳۹۰ شمسی) توسط ایران به‌ صورت سالم به دست آمد. این اتفاق به‌ سرعت به یک نقطه عطف در برنامه پهپادی ایران تبدیل شد. در سال‌های بعد، ایران چندین پهپاد با طراحی مشابه-از جمله نمونه‌هایی با کاربری شناسایی و تهاجمی-را معرفی کرد. این تجربه نشان داد که حتی دسترسی محدود به یک سامانه پیشرفته می‌تواند به توسعه یک «خانواده» از تجهیزات بومی منجر شود.

با در نظر گرفتن این سابقه و همچنین این واقعیت که مهندسی معکوس یک رویه شناخته ‌شده در میان بسیاری از کشورهاست، این ایده که ایران بخواهد تجهیزات به ‌دست‌آمده در میدان نبرد اخیر را بررسی کند، چندان دور از ذهن نیست. در واقع، تقریباً همه قدرت‌های نظامی جهان، از جمله ایالات متحده، روسیه و چین در مقاطع مختلف، از مهندسی معکوس برای درک فناوری‌های رقیب استفاده کرده‌اند. الگوبرداری آمریکا از پهپاد شاهد 136 و معرفی پهپاد لوکاس از سوی وزارت دفاع این کشور که در سال گذشته اتفاق افتاد، شاهد مثال خوبی برای این گزاره است. بنابراین، اصلِ این فرآیند نه پدیده‌ای استثنایی، بلکه بخشی از رقابت فناورانه در حوزه نظامی محسوب می‌شود.

در همین چهارچوب، وب‌سایت انگلیسی «پیپر» نیز گزارشی منتشر کرده که تا حدی هم‌ راستا با ادعای الجزیره است، اما آن را با تحلیل‌های کارشناسان امنیتی و اطلاعاتی همراه کرده است. در این گزارش، به نقل از تحلیلگران سابق سیا، گفته می‌شود که ایران احتمالاً در حال تلاش برای مهندسی معکوس تسلیحات پیشرفته آمریکایی است و حتی ممکن است در این مسیر از همکاری روسیه و چین نیز بهره ببرد.

این گزارش تأکید می‌کند که چنین تلاشی می‌تواند چند هدف مهم را دنبال کند. اول، توسعه نسخه‌های بومی از برخی فناوری‌ها، بویژه در حوزه‌هایی مانند پیشرانش، هدایت و مواد پیشرفته. دوم، شناسایی نقاط ضعف این سامانه‌ها؛ موضوعی که می‌تواند در طراحی سامانه‌های دفاعی، جنگ الکترونیک و اقدامات متقابل نقش مهمی ایفا کند. به‌ عنوان مثال، اگر یک کشور بتواند نحوه عملکرد سیستم‌های هدایت یک موشک کروز را درک کند، ممکن است بتواند روش‌های مؤثرتری برای اختلال در آن یا رهگیری آن را توسعه دهد و طبیعتاً ایران نیز می‌تواند این امکان را داشته باشد.

«پیپر» به این نکته اشاره دارد که شاید بازتولید کامل یک سامانه پیشرفته، مانند موشک‌های رادارگریز فرآیندی زمان‌بر و پیچیده باشد و تا پنج سال طول بکشد، اما توسعه «اقدامات متقابل» می‌تواند در بازه زمانی کوتاه‌تری، در عرض تنها چند ماه انجام شود و از نظر عملیاتی اهمیت زیادی داشته باشد. از این منظر، حتی اگر مهندسی معکوس به تولید مستقیم یک سلاح جدید منجر نشود، می‌تواند به‌ طور قابل توجهی توان دفاعی ایران را افزایش دهد.

چه در خبر الجزیره و چه در گزارش رسانه انگلیسی «پیپر» به مجموعه‌ای از تسلیحات خاص اشاره شده که گفته می‌شود در این فرآیند مورد توجه ایران قرار دارند. یکی از مهم‌ترین آنها، موشک کروز تاماهاوک است. سلاحی با برد بلند که برای حملات دقیق به اهداف زمینی طراحی شده و از سیستم‌های هدایت پیشرفته‌ای بهره می‌برد. این موشک به ‌دلیل توانایی پرواز در ارتفاع پایین و مسیرهای پیچیده، یکی از ابزارهای کلیدی در دکترین حملات دوربرد ارتش ایالات متحده محسوب می‌شود. آمریکایی‌ها برای حمله به مدرسه شجره طیبه میناب که منجر به شهادت 168 کودک ایرانی شد، از این موشک استفاده کردند.

پهپاد MQ-9 Reaper نیز از دیگر سامانه‌های مورد اشاره است. این پهپاد، علاوه بر مأموریت‌های شناسایی، قابلیت حمل تسلیحات هدایت‌ شونده را دارد و نقش مهمی در شناسایی و نظارت‌های طولانی‌مدت ایفا می‌کند. مهندسی معکوس و حتی بررسی چنین پهپاد پیشرفته‌ای می‌تواند اطلاعات ارزشمندی درباره ترکیب حسگرها، ارتباطات داده‌ای و سیستم‌های کنترل از راه دور فراهم کند. بنابر گزارش‌های موجود، دست کم یک فرورند از این پهپادها در جریان جنگ 40 روزه به طور سالم در اختیار نیروی هوافضای سپاه پاسداران قرار گرفته است.

در حوزه مهمات هوشمند نیز این رسانه‌ها از بمب GBU-39 نام برده‌اند که به ‌دلیل اندازه کوچک و دقت بالا، امکان حمل تعداد بیشتری از آن توسط هواپیماها را فراهم می‌کند. این بمب‌ها معمولاً برای هدف قرار دادن اهداف نقطه‌ای با حداقل خسارت جانبی استفاده می‌شوند.

موشک AGM-158 JASSM یکی دیگر از پیشرفته‌ترین تسلیحاتی است که احتمالاً توسط ایران مهندسی معکوس خواهد شد. این موشک کروز با طراحی پنهانکار و برد قابل توجه، برای نفوذ به سامانه‌های پدافند هوایی پیشرفته طراحی شده است. ویژگی‌هایی مانند سطح مقطع راداری پایین، سیستم‌های هدایت ترکیبی و دقت بالا، آن را به یکی از پیچیده‌ترین سلاح‌های موجود تبدیل کرده است.

در همین حال نام بمب سنگرشکن GBU-57 نیز در این گزارش‌ها مطرح شده است. این بمب بسیار سنگین برای نفوذ به تأسیسات عمیق زیرزمینی طراحی شده و معمولاً توسط بمب‌افکن‌های راهبردی حمل می‌شود. فناوری‌های به‌ کار رفته در چنین سلاحی، از جمله مواد بدنه و طراحی نفوذگر می‌تواند برای هر برنامه مهندسی معکوس جذاب باشد.

در این میان، نکته جالب توجهی که هم الجزیره و هم «پیپر» به آن اشاره کرده‌اند، تمایل 100 درصدی چین و روسیه به عنوان دو رقیب آمریکا، برای مشارکت در فرآیند مطالعه و مهندسی معکوس ایران است. به این دلیل که دستیابی به فناوری این تسلیحات پیشرفته آمریکایی، علاوه بر ایران، به چین و روسیه نیز این امکان را می‌دهد تا تسلیحات خود را تقویت کنند.