الگوی جدید ایران در تنگه هرمز

صبح نو: روزگذشته سید عباس عراقچی وزیر امور خارجه گزارشی از آخرین وضعیت مذاکرات میان جمهوری اسلامی ایران و عمان ارائه و با اشاره به روند پیشرفت گفت‌وگوها، اعلام کرد که مذاکرات در مسیر نهایی شدن قرار دارد و مراحل پایانی خود را طی می‌کند. این اظهارات در حالی مطرح می‌شود که پس از درگیری‌های نظامی اخیر میان ایران و آمریکا — که به اعتراف ترامپ، عملیات‌های ایران موفقیت‌آمیز بوده — تهران در تثبیت حاکمیت خود بر تنگه هرمز مصمم‌تر از پیش ظاهر شده است. همچنانکه ترامپ در نشست کابینه در کمپ دیوید، در اظهاراتی قابل تأمل ضمن تکرار تهدیدات، به توانمندی‌های ایران در برابر فشارها اذعان کرد و گفت: «هر کسی در جایگاه ایران بود تا حالا تسلیم شده بود. ایرانی‌ها نشدند، پس برای همین آنها را ستایش می‌کنم و ارزش قائل هستم.» این سخنان نشان‌دهنده اذعان ضمنی واشنگتن به شکست راهبرد فشار حداکثری و تغییر رفتار ایران است.

طبق گفته بقایی، سخنگوی وزارت خارجه، مسیر جنوبی تنگه هرمز با ناامن‌کردن منطقه و آسیب‌زدن به منافع ملی ایران همراه بوده و تهران آن را نمی‌پذیرد. اما ایران دنبال چه مسیری است؟ ایران خط میانی که از آبهای عمان می‌گذرد را قبول ندارد و اعلام کرده است با توجه به حاکم شده وضعیت جنگی در منطقه این مسیر ناامین است و باید بر رفت و آمد کشتی ها نظارت داشته باشد. 60 سال است که طبق توافق رژیم گذشته در ایران با عمان مسیر کشتی‌ها از آب‌های عمان بوده است و حالا ایران به دنبال آن است که توافق جدیدی با عمان برای مسیر عبوری از تنگه وضع کند. البته به گفته بقایی مسیر مورد توافق نه مسیر شمالی خواهد بود و نه مسیر جنوبی فعلی، بلکه مسیر جدیدی است که با تفاهم ایران و عمان تعیین می‌شود. به نظر می‌رسد مبنای تعیین مسیر جدید، خط فلات قاره میان ایران و عمان باشد که در سال 1974 ترسیم شد، خطی که مرز دریایی دو کشور را مشخص می‌کند و مسیر جدید می تواند بر روی آن ترسیم شود.

درواقع ایران می‌خواهد این تنگه را در چارچوب حقوق تاریخی و جغرافیای سیاسی خود بازتعریف کند. به بیان دیگر، تهران به‌دنبال تثبیت این اصل است که هرگونه عبور از آب‌های خلیج‌فارس، باید با نظارت ایران همراه باشد. این خواسته، فراتر از یک اقدام تاکتیکی، به یک طرح راهبردی برای بازتعریف نظم منطقه‌ای است.

با وجود این توافق، سخنگوی وزارت خارجه تاکید کرده «مکالمات بین ایران و عمان دربارۀ تنگه هرمز ربطی به باز یا بسته‌شدن تنگه هرمز ندارد.» چراکه بسته‌شدن تنگه هرمز به‌دلیل کارشکنی‌های آمریکا و محاصر دریایی ایران بوده و تازمانیکه رفتار خصمانه آمریکا ادامه داشته باشد، تنگه نیز بسته خواهد ماند. واقعیت‌های میدانی نیز نشان می‌دهد که ایران کنترل مؤثری بر تنگه هرمز در دست دارد و تردد دریایی به شدت کاهش یافته است. البته امریکا ادعا کرده در صورت به توافق رسیدن ایران و عمان حاضر به بازگشت به تفاهم نامه و اجرای بندهای آن است. شرط ایران نیز تحقق کامل بند 13 و بند 5 تفاهم‌نامه اسلام‌آباد است.

موضع ایران در قبال بحران تنگه هرمز روشن و غیرقابل انعطاف است: «پذیرفتن حاکمیت ایران بر تنگه، شرط آتش‌بس و هرگونه توافق است.» این شرط نه یک خواسته حداکثری، بلکه برآمده از واقعیت‌های میدانی و مفاد تفاهم‌نامه اسلام‌آباد است که پیش‌تر با میانجی‌گری پاکستان مورد توافق قرار گرفته بود.