پیامهای گل درشت در حوالی اتوبان فقر و فحشاء
اگر «حوالی اتوبان» را به طور خلاصه به عنوان یک نمونه بدخیم مورد بررسی قرار دهیم، از همان ابتدا شاهد چنین تناقضهایی میشویم. پیام اخلاقی فیلم مانند بسیاری از فیلمهای این طیف در یک جمله قابل خلاصه است: بازگشت جوان فریبخورده از دنیای پلید پول و ثروت، به دنیای زلال و پاک فقر و تهیدست.
سرویس فرهنگی «فردا»- محسن درویشیان؛ سینمای ایران بر مبنای تقسیمبندی عوامزده و غیرمتداولی که از انواع ژانر برای خود تعریف کرده است، فیلم «حوالی اتوبان» را ذیل سینمای اجتماعی قرار میدهد. شاید در نگاه اول اینطور به نظر آید که این عنوان صرفا یک خطاب است و دخلی در کیفیت فیلم ندارد. ولی به عکس، پیش فرضهای ایدئولوژیک موجود در پس چنین عناوینی، کاملا توجیه کننده کیفیت نازل و تداوم ساخت چنین فیلمهایی است. این نگاه ایدئولوژیک لزوما حاوی یک درام اخلاقی (به معنی عرفی آن) است که تمام عناصر در آن به نفع پیام پایانی فیلم قربانی میشود. مهمترین عنصری که در این میان نادیده انگاشته میشود، شخصیتپردازی است. از آنجایی که سازندگان این آثار، همانگونه که از عنوانشان هم برمیآید، از ابتدا جواب همه پرسشها را در چنته دارند، شخصیتهای فیلم هیچ هدف و وظیفهای جز به سرانجام رساندن پیام به ظاهر اخلاقی فیلم ندارند. بنابراین نویسنده دلیلی نمیبیند کنشهای شخصیتها را بر مبنای روابط علت و معلولی سامان دهد.تناقض از سر و روی شخصیتها میبارد و حادثه و تصادف است که از زمین و آسمان نازل میشود تا نتیجه مطلوب کسب شود. اگر «حوالی اتوبان» را به طور خلاصه به عنوان یک نمونه بدخیم مورد بررسی قرار دهیم، از همان ابتدا شاهد چنین تناقضهایی میشویم. پیام اخلاقی فیلم مانند بسیاری از فیلمهای این طیف در یک جمله قابل خلاصه است: بازگشت جوان فریبخورده از دنیای پلید پول و ثروت، به دنیای زلال و پاک فقر و تهیدست. جای شگفتی است که این پیام گل درشت هم که به ظاهر پذیرفتنی و حتی عرفی میآید، در بطن خود به هیچ وجه با ارزشهای رسمی جامعه ایران، حداقل در پنجاه سال اخیر قابل انطباق نیست. ستایش فقر، شاید در جهانبینی کیش کاتولیک پذیرفتنی باشد، ولی در جامعه ایرانی-اسلامی کشورمان امری مذموم است. در مسیر به نتیجه رساندن همین یک خط ذکر شده، تمام تناقضات فراموش میشود. فیلمنامهنویس به این فکر نمیکند که چرا سیما خیابانگرد بودن پردیس را نزد پاشا فاش میکند در حالی که به ضرر خودش است. چرا سیما در صورتی که میداند فیلم رسواییاش در دست پردیس است، چنین حماقتی میکند و او را لو میدهد. چرا پردیس اینقدر سریع از زندان آزاد میشود. دلیل برخورد بیرحمانه پاشا با سیما، بعد از لو رفتن فیلم چیست؟ اگر قرار بود چنین تقابلی شکل بگیرد، چرا اینقدر تلاش شده در یک سوم ابتدایی فیلم، چنین شخصیت مثبتی از پاشا تصویر شود و تضاد وی با تندخوییهای سیما پررنگ شود؟ و صدها چرای دیگر. ولی اگر به خودمان زحمت بدهیم و فیلم را تا انتها تحمل کنیم و سابقهای از این دست فیلمها در ذهن داشته باشیم، میفهمیم که همه به این خاطر بر سر تماشاگر آوار میشود که کارگردان سیما را به درب خانه مادریاش برساند. دست آخر هم پس از اینکه پاشا فیلم را میبیند و سیما را از خانه بیرون میکند، معجزه پایانی اتفاق میافتد و سیما که هوشش نمیرسد هزینه سرسامآور کرایه ماشین را به بهای یک هتل بدهد، از همه جا رانده نزد مادر و خواهرش میرود و بالاخره به وصال فقر شیرین میرسد! تلاش سازندگان برای حقنه کردن خانواده محوری به فیلم، به همان دلیل تحمیلی و توخالی بودن هم راه به جایی نمیبرد. دیالوگهای فیلم، آشکارا متاثر از نوع دیالوگنویسی «مسعود کیمیایی» با ید طولا در ساخت آثار بیسر و ته مشابه، یکی از آزار دهندهترین عناصر فیلم است. بحث در باب زاویه دید هم در چنین فیلمهایی بیشتر موجب خنده است. فیلمی که ابتدا تا حد زیادی به واسطه پردیس پیش میرود و انتظار پیگیری درامی در مورد یک زن خیابانی به آخر خط رسیده را نوید میدهد، در میانه راه بین سیما و پاشا بالانس میخورد و در نهایت هم همه را بلاتکلیف رها میکند و با تعقیب سیما، ساز خود را میزند. نگار به سرچشمه فقر اصیل خود بازمیگردد و سازنده فراموش میکند که همین فقر موجب رواج فساد و فروپاشی خانوادههایی از نوع سیما شده است.