نگاه ایران به پیشنهاد ریاض

صبح نو نوشت: محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، با انتشار پیامی از دریافت «پیام‌های متعدد» از سوی کشورهای همسایه برای شکل‌دهی به «ترتیبات امنیتی و همکاری‌های اقتصادی جدید» خبر داد. گزارش‌ها حاکی از آن است که عربستان سعودی از ایران دعوت کرده تا به «پیمان دفاعی مشترک مکه» بپیوندد؛ پیمانی که در ۷ اوت ۲۰۲۶ میان عربستان، ترکیه و پاکستان امضا شده است. قالیباف در صفحه شخصی خود در شبکه اجتماعی ایکس اعلام کرد که ایران «پیام‌های متعددی از کشورهای همسایه درباره شکل‌دهی به ترتیبات امنیتی و همکاری‌های اقتصادی جدید در منطقه» دریافت کرده است. قالیباف همچنین تأکید کرد که شکل‌گیری یک «نظم بومی و مستقل» می‌تواند صلح و امنیت واقعی را در منطقه به ارمغان آورد.

این پیام، نخستین تأیید رسمی از سوی یک مقام بلندپایه ایرانی درباره تحولات پشت‌پرده در روابط منطقه‌ای بود. قالیباف در ادامه با اشاره به رفتار آمریکا در قبال متحدان خود تصریح کرد که واشنگتن «امنیت تک‌تک متحدانش را با قلدری و بی‌اعتنایی مطلق به منافع آن‌ها به‌خاطر منافع اسرائیل چنان به خطر انداخت که آن‌ها برای لحظه‌ای، تمام هستی خود را در خطر دیدند.»

به موازات این اظهارات، محسن رضایی، دبیر جدید شورای عالی امنیت ملی ایران، نیز در این باره گفت: «پیمان مکه نشان می‌دهد که آمریکا به آنها گفته می‌خواهد از منطقه برود. این دوستان ما گفته‌اند بیایید پیمان را تأیید کنید، خُب ما وقتی نمی‌دانیم چه چیزی را امضا کرده‌اید چرا آن را تأیید کنیم؟»

این دعوت را می‌توان نقطه‌عطفی در معادلات منطقه‌ای محسوب کرد که می‌تواند معماری امنیتی غرب آسیا را یک‌سره دگرگون کند. ایران ضمن استقبال از شکل‌گیری نظم بومی و مستقل، شروط و ملاحظات اساسی برای پیوستن به این پیمان دارد که مهم‌ترین آن‌ها، خروج کامل آمریکا از منطقه، تعطیلی پایگاه‌های نظامی بیگانه، مرزبندی صریح با رژیم صهیونیستی، پذیرش مسئولیت حملات اخیر و تجدیدنظر اساسی کشورهای منطقه در رویکرد خود نسبت به آمریکاست.

 پیمان دفاعی مشترکی میان سه کشور عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان در شهر مکه به امضا رسید که به سرعت به «پیمان مکه» شهرت یافت . تحلیلگران منطقه‌ای و حتی مقامات امنیتی اسرائیل، هدف اصلی پیمان مکه را بازدارندگی در برابر تجاوزات اسرائیل تفسیر کردند. این پیمان، نقطه‌مقابل طرح «خاورمیانه جدید» تحت نظارت آمریکا است که در آن، عادی‌سازی روابط با اسرائیل شرط اصلی بود . همچنین، پیمان مکه پاسخی به ناکارآمدی چتر امنیتی آمریکا در جریان جنگ اخیر منطقه است که نتوانست از متحدان خود در برابر حملات محافظت کند.

تحقق آرمان دیرینه ایران «امنیت درون‌زا»

ایران از سال‌ها پیش بر ضرورت شکل‌گیری نظم بومی و مستقل در منطقه تأکید داشته و همواره شعار «امنیت خلیج فارس را خود کشورهای منطقه تأمین می‌کنند» را مطرح کرده است. اکنون برای نخستین بار، کشورهای منطقه به این جمع‌بندی رسیده‌اند که باید امنیت خود را بدون اتکا به قدرت‌های فرامنطقه‌ای تأمین کنند. این همان پیروزی راهبردی برای ایران است که سال‌ها در انتظار آن بوده است.

قالیباف نیز در پیام خود با اشاره به «نظم بومی و مستقل که واقعاً صلح و امنیت را در منطقه به‌ارمغان خواهد آورد»، بر این نکته تأکید کرده که زمان تغییر معماری امنیتی منطقه فرا رسیده است.

فرصت‌های پیمان

مهم‌ترین اثر پیوستن ایران به پیمان مکه، بی‌موضوع شدن حضور نظامی آمریکا در منطقه است. اگر ایران به پیمان مکه بپیوندد و ترتیبات امنیتی جدید با مشارکت همه کشورهای منطقه شکل بگیرد، دیگر آمریکا نمی‌تواند از پایگاه‌های خود در کشورهای همسایه علیه ایران استفاده کند و حضور نظامی‌اش در منطقه بلاموضوع خواهد شد . این همان هدف راهبردی ایران یعنی «خروج کامل آمریکا از خلیج فارس» است که رهبر شهید انقلاب نیز بارها بر آن تأکید داشته‌اند. همچنین با پیوستن ایران به پیمان مکه، ائتلافی قدرتمند متشکل از چهار کشور اسلامیِ دارای توان نظامی بالا شکل خواهد گرفت که می‌تواند بازدارندگی مؤثری در برابر توسعه‌طلبی‌های اسرائیل ایجاد کند . این ائتلاف، محور ضدامریکایی و ضدامریکایی پیمان را تقویت کرده و معادلات منطقه را به نفع محور مقاومت تغییر خواهد داد. همکاری‌های امنیتی و اقتصادی جدید در چارچوب پیمان مکه، می‌تواند جنگ اقتصادی آمریکا علیه ایران را خنثی کند. کشورهای منطقه با ایجاد ترتیبات پولی و بانکی مستقل از دلار، توسعه همکاری‌های تجاری و سرمایه‌گذاری مشترک، وابستگی خود به آمریکا را کاهش داده و منطقه را در برابر فشارهای اقتصادی واشنگتن مقاوم خواهند کرد.

ملاحظات ایران

اما با وجود فرصت‌های پیوستن به این ائتلاف، ایران برای پیوستن به این پیمان ملاحظات و شروط اساسی دارد که بدون تحقق آن‌ها، ورود به چنین ترتیباتی با اصول راهبردی جمهوری اسلامی ایران سازگار نخواهد بود. یکی از شروط کلیدی ایران برای پیوستن به هرگونه ترتیبات امنیتی منطقه‌ای، مرزبندی صریح و قاطع با آمریکا و اسرائیل است. ایران بر این باور است که هرگونه همکاری امنیتی با کشورهایی که هنوز به آمریکا وابسته‌اند و روابط خود را با اسرائیل عادی‌سازی کرده‌اند، بی‌معنا و حتی خطرناک خواهد بود.

ایران بر این باور است که امنیت خلیج فارس باید به‌صورت درون‌زا و بدون مداخله و بازیگری نیروهای فرامنطقه‌ای تعریف شود . بنابراین، کشورهای عضو پیمان مکه باید برای تعطیلی پایگاه‌های نظامی آمریکا در خاک خود و خروج کامل نیروهای بیگانه از منطقه، اهتمام داشته باشند. بنابراین کشورهای منطقه برای ورود به ترتیبات جدید امنیتی، باید در رویکرد خود نسبت به آمریکا تجدیدنظر اساسی کنند. اتکای دوگانه به آمریکا و همکاری با ایران، نه تنها بی‌معناست، بلکه اعتماد ایران را نیز جلب نخواهد کرد.

علاوه براین، ایران تأکید دارد که هرگونه نظم امنیتی در منطقه باید محوریت مقابله با رژیم صهیونیستی را در دستور کار داشته باشد. رژیم اسرائیل به‌عنوان اصلی‌ترین تهدید منطقه‌ای، باید در اسناد و مفاد پیمان به‌عنوان تهدید مشترک تعریف شود و کشورهای عضو متعهد شوند که در برابر هرگونه تجاوز اسرائیل به هر یک از اعضا، به‌صورت جمعی واکنش نشان دهند.

درواقع، شفافیت کامل مفاد پیمان و اطمینان از عدم تعارض آن با امنیت ملی ایران و  مرزبندی صریح و قاطع با آمریکا و اسرائیل و تعریف آن‌ها به‌عنوان تهدید مشترک از ملاحظات ایران برای پیوستن به این پیمان است.

پیمان مکه در صورت پیوستن ایران و اصلاح مفاد آن، به ائتلافی قدرتمند در برابر توسعه‌طلبی‌های اسرائیل تبدیل خواهد شد . اما این هدف، نیازمند تعهد عملی همه اعضا به مقابله با تهدیدات اسرائیل و قطع هرگونه همکاری امنیتی-اطلاعاتی با این رژیم است.

جنگ ۴۰ روزه به‌وضوح نشان داد که آمریکا نه توانایی محافظت از متحدان خود را دارد و نه تعهدی به این کار. تخریب پایگاه‌های آمریکایی در منطقه و ناتوانی واشنگتن در پاسخ‌گویی مؤثر، اعتماد متحدان عرب را به‌شدت خدشه‌دار کرده است . کشورهای منطقه دریافتند که سپرده‌سازی صددرصدی امنیت به آمریکا، خطایی راهبردی و جبران‌ناپذیر بوده است.

فشارهای آمریکا بر کشورهای عضو

البته واشنگتن به‌شدت با شکل‌گیری هرگونه همگرایی منطقه‌ای که در آن ایران نقشی محوری داشته باشد، مخالف است. آمریکا ممکن است فشارهای سیاسی، اقتصادی و امنیتی زیادی بر کشورهای عضو پیمان مکه وارد کند تا آن‌ها را از همکاری با ایران منصرف سازد. ایستادگی کشورهای منطقه در برابر این فشارها، آزمون مهمی برای صداقت آن‌ها خواهد بود.

چشم‌انداز نظم جدید منطقه‌ای با محوریت ایران

بطور کلی در صورت تحقق شروط ایران و شکل‌گیری نظم امنیتی جدید با محوریت پیمان مکه، معماری قدرت در غرب آسیا بطور چشم‌گیری دگرگون خواهد شد که در 4 محور قابل بررسی است:

الف) خروج کامل آمریکا از منطقه: حضور نظامی آمریکا در خلیج فارس بلاموضوع خواهد شد و کشورهای منطقه خود عهده‌دار امنیت خود خواهند بود. پایگاه‌های نظامی آمریکا در منطقه تعطیل شده و نیروهای بیگانه برای همیشه از خلیج فارس خارج خواهند شد.

ب) تضعیف راهبردی اسرائیل: ائتلاف قدرتمند اسلامی با محوریت ایران، توان بازدارندگی بالایی در برابر تجاوزات اسرائیل ایجاد خواهد کرد. رژیم صهیونیستی دیگر نمی‌تواند با تکیه بر حمایت آمریکا، به تهدید کشورهای منطقه ادامه دهد.

ج) استقلال اقتصادی منطقه: همکاری‌های اقتصادی و پولی مستقل از دلار، وابستگی کشورهای منطقه به آمریکا را کاهش داده و جنگ اقتصادی ترامپ را بی‌اثر خواهد کرد. منطقه به قطب جدید اقتصادی با محوریت همکاری‌های درون‌منطقه‌ای تبدیل می‌شود.

د) نظم بومی و پایدار: نظم امنیتی جدید، برخاسته از اراده کشورهای منطقه و بدون حضور قدرت‌های بیگانه خواهد بود و می‌تواند صلح و ثبات واقعی را به ارمغان آورد. این نظم، پاسخ به نیازهای واقعی منطقه و نه تحمیل‌شده از خارج است.

پیوستن ایران به پیمان مکه، در صورت تحقق این شروط، می‌تواند معماری امنیتی منطقه را یک‌سره دگرگون کند و زمینه‌ساز خروج آمریکا از خلیج فارس، تضعیف اسرائیل و شکل‌گیری نظمی بومی و پایدار شود. این همان آرمان دیرینه ایران است که اکنون با درایت و هوشمندی می‌تواند از آن برای تحقق امنیت درون‌زا و بدون حضور بیگانه بهره‌برداری کند. اکنون زمان تحقق این پیش‌بینی راهبردی فرا رسیده است و کشورهای منطقه در حال بازتعریف معماری امنیتی خود بر اساس منافع مشترک و بدون حضور قدرت‌های فرامنطقه‌ای هستند. ایران در شرایطی باید وارد این فرآیند شود که خواسته ها و منافعش تامین گردد.