آرمان: سه موضوع بنیادین جامعه ایران
چه در سطح نخبگان و چه در گستره توده- در حال بالا بردن دامنه و ژرفای آگاهیهای مختلف خویش است؛ از اطلاعات عمومی گرفته تا آگاهیهای سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی. هر سال كه میگذرد به حجم كیفی و كمی این آگاهیها افزوده میشود.
آبا مطالعه در كنشها و واكنشهای جامعه ایران در چند سال اخیر، به باور من سه موضوع بنیادین قابل امعاننظر و موشكافی است. این موضوعها عبارتند از:«رشد آگاهیها»، «تراكم مطالبات» و «آسیبدیدن طبقه متوسط». به ترتیب به این سه موضوع و چگونگی ارتباط آنها با یكدیگر میپردازم. 1.رشد آگاهیها: جامعه ایران - چه در سطح نخبگان و چه در گستره توده- در حال بالا بردن دامنه و ژرفای آگاهیهای مختلف خویش است؛ از اطلاعات عمومی گرفته تا آگاهیهای سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی. هر سال كه میگذرد به حجم كیفی و كمی این آگاهیها افزوده میشود. رسانههای گروهی و امكانات نوین گردش اطلاعات از قبیل اینترنت، شبكههای ماهوارهای و امكانات تلفنهای همراه، افزون بر رسانههای مكتوب، علیالدوام در كار دادوستد اخبار و اطلاعات هستند. شبكههای نوین ارتباطی، مرزهای دولتی و جغرافیایی را به سادگی در مینوردد. رشد و توسعه آگاهیها در دانشگاهها، حوزههای دینی، كارخانهها، ادارهها، بازارها، كوچهها و خیابانهای كشور، به نحو روشن و ملموس به چشم میخورد. اعمال پارهای محدودیتها، عزم مردم به ویژه جوانان - یعنی اكثریت ملت ایران را- در راه به دست آوردن آگاهیها از منابع گوناگون و متنوع اطلاعرسانی در داخل و خارج كشور، راسختر كرده است. هرچه محدودیتها بیشتر، انگیختگی برای دستیابی به اطلاعات و آگاهیها افزونتر. بنگرید به حجم غیرقابل تصور سایتها و وبلاگهای فارسیزبان و شمار بیحدوحصر پیامهای كوتاه كه گردش پرشتاب و خیرهكننده آنها به سرعت نور لبخند میزند!. وقتی شما به رسانه من بیاعتماد شدید، عطای آن را به لقایش خواهید بخشید. بنابراین، جامعه تشنه آگاهی، از پای نمینشیند و برای آن كه راه خویش را درست انتخاب كند، نیازمند اطلاعات دقیق و موثق است. این جامعه در مییابد كه دسترسی به اطلاعات، یك «حق» است كه باید از آن برخوردار شود و نه یك «امتیاز». این خبری امیدبخش وشورانگیز است كه جامعه جوان 70وچند میلیونی ایران، با برخورداری از هوش سرشار و كسب مهارت، هر روز به گستره و ارتفاع آگاهیهای خویش در عرصههای گوناگون میافزاید. 2. تراكم مطالبات: تنوع و گسترش اطلاعات از یكسو و آگاهیهای عرضه شده توسط مراكز علمی و پژوهشی از سوی دیگر، به شكلگیری منطقی درخواستها و مطالبات مدد میرساند. این رفتار اجتماعی مردم واجد دو معنای مهم است. نخست این كه مردم در هرحال «خواستهها و مطالباتی» دارند كه عریضه مینویسند و در صف میایستند تا آن را تسلیم دولتیان كنند. این واقعیت به روشنی مبین تراكم درخواستها و مطالبات مردم است.البته مردم در اینجا غالبا طبقات سه وچهار جامعه هستند و نه طبقه متوسط. طبقه متوسط علیالاصول رفتاری دیگر دارد. طبقه متوسط با 8ساعت كار مفید، از اوقات فراغت برخوردار است. او در چنین اوقاتی میتواند ببیند، بخواند، بشنود، گفتوگو كند، بیندیشد، موافقت و مخالفت كند و در عرصه عمومی در چارچوب نهادهای داوطلبانه مدنی به كنشگری اجتماعی بپردازد. طبقه متوسط، از پس آگاهی و شعور، به خود بنیادی رسیده و میتواند خواستههای خویش را به گونهای منطقی مطرح كند. 3. آسیب دیدن طبقه متوسط: طبقه متوسط در جهان امروز سنگ بنای جامعه توسعهگرا و روبهپیشرفت است. طبقه متوسط گرانیگاه سرمایه اجتماعی و اصلیترین نیروی تامینكننده نیازهای فكری و علمی جامعه روبهتوسعه است.آنكه در تقویت و گسترش كیفی و كمی طبقه متوسط میكوشد، به قدرت و شوكت ملك و ملت میافزاید.اندكی مداقه در جامعه ایران نشان میدهد كه طبقه متوسط در جنبههای مختلف با دشواریهایی مواجه است. رشد روزافزون اقتصاد دولتی در عرصههای تولید، تجارت و خدمات، متورم شدن بیش از پیش دیوانسالاری دولتی و کندی فعالیتهای بخش خصوصی در زمینههای اجتماعی و فرهنگی به تضعیف طبقه متوسط میانجامد. مهاجرت مداوم طبقات پایین از روستاها و شهرهای كوچك به كلانشهرها، پیكره هماهنگ و متوازن طبقه متوسط شهری را دستخوش شكافها و آشفتگیهایی كرده است. به باور من، برای سامان دادن به وضعیت، باید به موارد سهگانهای كه مورد بحث قرار گرفت به دقت بیندیشیم و با بهرهگیری از دانش و تجربه كارشناسان برجسته، سیاستی نوین را طراحی و اجرا كنیم یعنی: الف. گردش آزاد اطلاعات را تسهیلتر كنیم. ب. چرخه «مطالبات، برنامهریزی، اجرا» را با بهرهگیری از تجربههای موفق در رابطه میان مردم و دولت راه بیندازیم. ج. با در پیش گرفتن سیاست آزاد سازی بر مدار قانون، كوچك كردن دستگاه اجرایی دولت و حمایت از فعالیتهای مردم در عرصه عمومی، در بازسازی، انسجام و بارآوری طبقه متوسط اهتمام ورزیم و این واقعیت را بپذیریم كه طبقه متوسط كلید اصلی برون رفت از مرحله سخت است.