چگونه به « نه جنگ، نه صلح» پایان دهیم

مصطفی صادقی: تهدید نظامی تنها با قدرت آتش معنا پیدا نمی‌کند؛ آنچه به تهدید وزن سیاسی می‌دهد، امکان به‌کارگیری آن با هزینه‌ای قابل‌تحمل است. هرجا هزینه اجرای تهدید افزایش پیدا کند، شکافی میان «توان نظامی» و «قدرت سیاسی» پدید می‌آید؛ دولتی ممکن است همچنان قادر به حمله باشد، اما آزادی عمل سابق را برای استفاده از این توان نداشته باشد. معادله امروز ایران و آمریکا را باید از همین شکاف خواند؛ شکافی که اکنون در کنار تحولات میدانی، به یکی از مهم‌ترین عرصه‌های تقابل راهبردی دو کشور تبدیل شده است.

مسئله تهران در این معادله، صرفاً مهار یک تهدید یا عبور موقت از یک دوره تنش نیست؛ مسئله، پایان دادن به وضعیتی است که در آن، نه جنگ به پایان می‌رسد و نه صلح مجال استقرار پیدا می‌کند. وضعیتی که در آن، تهدید همچون سایه‌ای دائمی بر سیاست و اقتصاد کشور باقی می‌ماند و طرف مقابل می‌کوشد از همین تعلیق، اهرمی برای تحمیل اراده خود بسازد. تأکید محمدباقر قالیباف بر اینکه جمهوری اسلامی وضعیت «نه جنگ و نه صلح» را ادامه نخواهد داد و راه عبور از آن را باید در دستیابی به «بازدارندگی پایدار» جست‌وجو کرد، در واقع بیان همین تغییر نگاه است. در این صورت‌بندی، بازدارندگی نه صرفاً آمادگی برای مقابله با جنگ، بلکه تلاشی برای پایان دادن به امتیازی است که طرف مقابل می‌کوشد از تداوم نااطمینانی و بلاتکلیفی به دست آورد. از همین رو، عبور از وضعیت موجود الزاماً به معنای انتخاب جنگ یا مذاکره به هر قیمت نیست؛ بلکه به معنای تغییر معادله‌ای است که در آن، امکان تهدید و فشار برای یک طرف محفوظ بماند و هزینه انتظار و تعلیق بر دوش طرف دیگر قرار گیرد.

در سوی مقابل، نشانه‌های موجود از رویکرد واشنگتن حاکی از آن است که دولت دونالد ترامپ، دست‌کم در مقطع کنونی، حفظ فشار را بر دستیابی فوری به توافق ترجیح می‌دهد. اظهارات اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، درباره ترجیح ترامپ به ادامه فشار اقتصادی و بی‌نیازی از توافق صلح، در همین چارچوب قابل ارزیابی است. این رویکرد به معنای کنار گذاشتن دیپلماسی نیست؛ بلکه نشان می‌دهد واشنگتن لزوماً توافق را تنها راه مدیریت پرونده ایران نمی‌داند و می‌خواهد از ترکیب فشار اقتصادی، تهدید نظامی و ابهام سیاسی برای محدود نگه داشتن فضای تصمیم‌گیری تهران استفاده کند.

روایت‌هایی که از محافل سیاسی و رسانه‌ای آمریکا منتشر شده نیز این برداشت را تقویت می‌کند. گزارش آکسیوس درباره مخالفت ترامپ با درخواست بنیامین نتانیاهو برای ازسرگیری جنگ علیه ایران، در کنار تحلیل خبرنگار بلومبرگ از تمایل رئیس‌جمهور آمریکا به حفظ وضعیتی حل‌نشده و مبهم و سپس فاصله گرفتن از آن، تصویری از نوعی مدیریت فرسایشی بحران ارائه می‌دهد. در چنین الگویی، واشنگتن نه الزاماً به دنبال توافقی فوری است و نه لزوماً خواهان ورود دوباره به یک رویارویی نظامی پرهزینه؛ بلکه می‌کوشد بحران را در سطحی از تنش نگه دارد که فشار بر ایران ادامه پیدا کند، بی‌آنکه هزینه‌های یک جنگ تازه به‌طور کامل بر دوش آمریکا قرار گیرد.

این همان نقطه‌ای است که تفاوت دو راهبرد آشکار می‌شود. آمریکا می‌خواهد از وضعیت تعلیق به‌عنوان ابزار فشار استفاده کند؛ تهران می‌گوید ادامه این وضعیت را نمی‌پذیرد. در نگاه نخست، ممکن است این دو موضع صرفاً دو اعلام‌نظر سیاسی به نظر برسند، اما در سطح راهبردی، با دو تعریف متفاوت از مسئله روبه‌رو هستیم: برای واشنگتن، بلاتکلیفی می‌تواند بخشی از ابزار اعمال قدرت باشد؛ برای تهران، تداوم همین بلاتکلیفی به معنای باقی ماندن در معرض تهدیدی است که هزینه‌های آن، حتی بدون وقوع جنگ، به اقتصاد، سیاست خارجی و محاسبات امنیتی کشور منتقل می‌شود.

اظهارات ترامپ درباره ترجیح مسیر فشار به جای توافق نیز در همین چارچوب معنا پیدا می‌کند. او در مصاحبه‌های اخیر خود مدعی شده است که کشورهای عربی منطقه، به‌ویژه عربستان سعودی، از او خواسته‌اند فعلاً حملات نظامی علیه ایران را تشدید نکند. ترامپ همچنین از توان آمریکا برای وارد کردن خسارت گسترده به زیرساخت‌های ایران سخن گفته و در عین حال مدعی شده است که به درخواست کشورهای منطقه، مسیر طولانی‌تر و ملایم‌تری را انتخاب کرده است. این ادعاها، فارغ از میزان انطباقشان با واقعیت تصمیم‌گیری‌های پشت پرده، واجد یک نکته مهم‌اند: رئیس‌جمهور آمریکا می‌کوشد خود را در موقعیتی نشان دهد که هم از امکان اعمال قدرت نظامی برخوردار است و هم بنا بر ملاحظات سیاسی و منطقه‌ای، فعلاً ضرورتی برای استفاده از آن نمی‌بیند.در همین اظهارات، ترامپ از احتمال یا عدم احتمال حمله به تأسیسات کوه کلنگ نیز سخن گفته و هم‌زمان تأکید کرده است که نیازی به توافق با ایران نمی‌بیند. او حتی گفته است که از جی‌دی ونس خواسته تمرکز خود را به مسائل داخلی آمریکا معطوف کند، نه مذاکرات. این مجموعه مواضع، اگرچه ممکن است در ظاهر پراکنده و متناقض به نظر برسد، در یک چارچوب کلی قابل فهم است: حفظ امکان تهدید، بدون تعهد به اجرای آن؛ ادامه فشار، بدون پذیرش ضرورت توافق؛ و نگه داشتن پرونده ایران در وضعیتی که واشنگتن بتواند متناسب با محاسبات خود، سطح تنش را بالا یا پایین ببرد.

البته چنین سیاستی بدون هزینه نیست. ترامپ در بخشی از اظهاراتش پذیرفته است که جنگ با ایران و افزایش قیمت بنزین و نفت ممکن است در شکست جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای نقش داشته باشد. این اعتراف، حتی اگر با هدف کاستن از مسئولیت سیاسی دولت مطرح شده باشد، نشان می‌دهد بحران ایران از محدوده محاسبات نظامی و امنیتی فراتر رفته و به عرصه سیاست داخلی آمریکا نیز وارد شده است. افزایش قیمت انرژی، نگرانی از اختلال در مسیرهای انتقال نفت و گاز و احتمال گسترش درگیری، می‌تواند هزینه تصمیم‌های واشنگتن را در داخل این کشور افزایش دهد؛ به‌ویژه برای دولتی که وعده داده است منابع و توان آمریکا را صرف اولویت‌های داخلی کند.

در واقع، قدرت نظامی آمریکا در این پرونده با محدودیتی از جنس فقدان توان مواجه نیست؛ مسئله، هزینه سیاسی و اقتصادی استفاده از آن توان است. شروع حمله نظامی ممکن است از نظر عملیاتی امکان‌پذیر باشد، اما پیامدهای آن لزوماً در محدوده میدان نبرد باقی نمی‌ماند. بازار انرژی، امنیت کشتیرانی، منافع متحدان منطقه‌ای و فضای سیاسی داخلی آمریکا، همگی می‌توانند به بخشی از معادله تبدیل شوند. به همین دلیل است که افزایش هزینه جنگ، حتی اگر مانع قطعی وقوع آن نباشد، می‌تواند آزادی عمل تصمیم‌گیرنده را محدود کند و فاصله‌ای میان تهدید و اجرای تهدید به وجود آورد.

در این میان، نقش کشورهای منطقه اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. ادعای ترامپ درباره درخواست کشورهای عربی برای پرهیز از تشدید حملات، فارغ از اینکه تا چه اندازه بازتاب‌دهنده مواضع واقعی این کشورها باشد، با یک واقعیت راهبردی هم‌خوانی دارد: کشورهای منطقه بیش از آنکه خواهان ورود به یک جنگ فراگیر باشند، نگران پیامدهای مستقیم و غیرمستقیم آن هستند. امنیت زیرساخت‌های انرژی، ثبات مسیرهای دریایی، استمرار تجارت و جلوگیری از گسترش ناامنی، برای این کشورها موضوعاتی حاشیه‌ای نیستند. هرگونه درگیری گسترده می‌تواند هزینه‌هایی را به آنها تحمیل کند که حتی با فاصله گرفتن از میدان نبرد نیز از آن مصون نخواهند ماند.

از همین زاویه باید به تلاش تهران برای گسترش دامنه ذی‌نفعان جلوگیری از جنگ نگاه کرد. مسئله فقط این نیست که کدام کشور با ایران رابطه سیاسی نزدیک‌تری دارد یا کدام دولت در مواضع رسمی خود از کاهش تنش حمایت می‌کند؛ مسئله اصلی، پیوند خوردن امنیت و منافع اقتصادی بازیگران مختلف با سرنوشت بحران است. هرچه شمار بیشتری از کشورها احساس کنند که جنگ، منافع مستقیم آنها را تهدید می‌کند، تصمیم برای آغاز یا گسترش آن با ملاحظات بیشتری روبه‌رو خواهد شد. در چنین شرایطی، بحران از یک رویارویی دوجانبه خارج می‌شود و به مسئله‌ای منطقه‌ای و حتی فرامنطقه‌ای تبدیل می‌شود.

قطر در این میان، به دلیل موقعیت سیاسی و ارتباطات خود با طرف‌های مختلف، یکی از مسیرهای مهم انتقال پیام و پیگیری ابتکارهای دیپلماتیک بوده است. نقش‌آفرینی پاکستان نیز از این جهت اهمیت دارد که این کشور، هم با ایران ارتباطات سیاسی و امنیتی دارد و هم از ظرفیت ارتباط با برخی بازیگران مؤثر در معادلات منطقه‌ای برخوردار است. سفر مقام‌های عراقی به تهران و تحرکات دیپلماتیک بغداد نیز باید در همین چارچوب دیده شود. عراق به دلیل موقعیت جغرافیایی و پیوندهای اقتصادی و امنیتی با ایران و آمریکا، از جمله کشورهایی است که هرگونه تشدید تنش می‌تواند مستقیماً ثبات آن را تحت تأثیر قرار دهد.

ترکیه نیز با توجه به جایگاه ژئوپلیتیکی خود و نگرانی از گسترش ناامنی در منطقه، نسبت به پیامدهای یک درگیری فراگیر حساس است. گزارش‌هایی درباره هشدارهای اطلاعاتی و امنیتی آنکارا در خصوص تبعات تشدید تنش، نشان می‌دهد که نگرانی از گسترش بحران محدود به کشورهای عربی خلیج فارس نیست. هرچه دامنه پیامدهای احتمالی جنگ گسترده‌تر شود، شمار بازیگرانی که ترجیح می‌دهند بحران در سطحی کنترل‌شده باقی بماند نیز افزایش پیدا می‌کند.البته نباید از این تحولات نتیجه گرفت که شکل‌گیری چنین مجموعه‌ای از منافع، به معنای ایجاد یک ائتلاف رسمی یا تضمین جلوگیری از جنگ است. کشورها ممکن است در مخالفت با گسترش درگیری اشتراک منافع داشته باشند، اما در موضوعات دیگر اختلافات جدی خود را حفظ کنند. اهمیت این شبکه در جای دیگری است: افزایش هزینه تصمیم به جنگ و دشوارتر کردن محاسبه‌ای که در آن، پیامدهای نظامی و سیاسی درگیری صرفاً به دو طرف اصلی محدود فرض شود. تهران از این طریق می‌کوشد نشان دهد که هرگونه اقدام نظامی علیه ایران، می‌تواند مجموعه‌ای از منافع و بازیگران را درگیر کند که واشنگتن ناگزیر است واکنش و هزینه‌های احتمالی آنها را نیز در محاسبات خود لحاظ کند.

این همان معنایی است که می‌توان برای شلوغ شدن صف ذی‌نفعان جلوگیری از جنگ در نظر گرفت. قدرت بازدارندگی تنها در تعداد موشک‌ها، برد تسلیحات یا توان عملیاتی نیروهای نظامی خلاصه نمی‌شود؛ بخشی از آن به این وابسته است که طرف مقابل تا چه اندازه بتواند پیامدهای تصمیم خود را کنترل کند. اگر آغاز یک درگیری، احتمال اختلال در بازار انرژی، تهدید مسیرهای حیاتی کشتیرانی، بی‌ثباتی کشورهای همسایه و افزایش هزینه سیاسی در داخل آمریکا را به همراه داشته باشد، تصمیم‌گیرنده با معادله‌ای پیچیده‌تر از یک عملیات نظامی محدود روبه‌رو خواهد شد.

در اینجا باید به بخش دیگری از مواضع قالیباف نیز توجه کرد. او با اشاره به فاصله زمانی میان جنگ دوازده‌روزه و جنگ چهل‌روزه، مدعی شده است که توان تهاجمی ایران در جنگ دوم، از نظر حجم آتش، دقت و تحرک، به‌مراتب قوی‌تر از دوره پیشین بوده است. این ارزیابی، صرف‌نظر از جزئیات فنی و میزان امکان راستی‌آزمایی مستقل آن، حامل پیامی روشن در چارچوب راهبرد بازدارندگی تهران است: تجربه درگیری پیشین قرار نیست صرفاً به ترمیم آسیب‌ها و بازگشت به نقطه قبل منجر شود؛ بلکه باید به تغییر ظرفیت عملیاتی و افزایش هزینه محاسباتی طرف مقابل بینجامد.

بازدارندگی پایدار زمانی شکل می‌گیرد که طرف مقابل نه‌فقط از توان پاسخ‌گویی به یک حمله، بلکه از تداوم و کیفیت آن نیز اطمینان داشته باشد. اگر تصور شود که یک حمله می‌تواند با ضربه‌ای محدود، توان واکنش طرف مقابل را از میان ببرد یا برای مدتی طولانی مختل کند، تهدید نظامی همچنان از اعتبار بالایی برخوردار خواهد بود. اما اگر طرف مقابل بداند که حتی پس از تحمل ضربه اولیه، امکان پاسخ مؤثر و ادامه مقاومت وجود دارد، محاسبه هزینه و فایده حمله تغییر می‌کند. به همین دلیل، تأکید بر افزایش حجم آتش، دقت و تحرک، در ادبیات راهبردی تهران تنها یک گزارش از توان نظامی نیست؛ بخشی از تلاش برای تغییر برداشت طرف مقابل از نتیجه احتمالی درگیری است.

با این حال، بازدارندگی پایدار را نمی‌توان صرفاً با افزایش توان نظامی تعریف کرد. تجربه بحران‌های منطقه‌ای نشان داده است که قدرت نظامی، زمانی به اهرم سیاسی مؤثر تبدیل می‌شود که در کنار آن، ظرفیت مدیریت بحران، حفظ ارتباطات دیپلماتیک، شناخت منافع بازیگران پیرامونی و کنترل دامنه درگیری نیز وجود داشته باشد. هدف بازدارندگی، الزاماً جنگیدن نیست؛ هدف آن است که طرف مقابل به این جمع‌بندی برسد که جنگ، راهی کم‌هزینه و قابل‌کنترل برای تغییر رفتار ایران نخواهد بود. از این منظر، قدرت نظامی و دیپلماسی دو مسیر متضاد نیستند؛ هرکدام می‌توانند بخشی از معادله‌ای باشند که در نهایت، امکان تحمیل اراده از طریق تهدید را محدود می‌کند.

در مقابل، سیاست آمریکا نیز بر این فرض استوار است که می‌توان بدون ورود به جنگی تازه، فشار را در سطحی مؤثر حفظ کرد. تحریم‌های اقتصادی، محدودیت‌های مالی، تهدید به اقدام نظامی و ایجاد ابهام درباره تصمیم نهایی واشنگتن، اجزای یک راهبرد واحد هستند؛ راهبردی که می‌خواهد هزینه مقاومت را برای تهران افزایش دهد، بی‌آنکه لزوماً هزینه‌های یک توافق یا جنگ گسترده را بپذیرد. اما این سیاست یک نقطه ضعف بالقوه دارد: فشار فرسایشی تنها زمانی می‌تواند به نتیجه سیاسی مطلوب برسد که طرف مقابل در برابر آن، گزینه‌های محدودی داشته باشد و هزینه ادامه مقاومت برایش به‌تدریج از هزینه عقب‌نشینی بیشتر شود.

اگر تهران بتواند با تقویت بازدارندگی نظامی، گسترش پیوند منافع منطقه‌ای و حفظ ظرفیت‌های سیاسی و دیپلماتیک، این نسبت هزینه را تغییر دهد، راهبرد فرسایشی واشنگتن با محدودیت روبه‌رو خواهد شد. در چنین شرایطی، ادامه فشار الزاماً به معنای افزایش قدرت چانه‌زنی آمریکا نیست؛ چه‌بسا به‌تدریج هزینه حفظ وضع موجود را برای خود واشنگتن و شرکای منطقه‌ای آن نیز افزایش دهد. به بیان دیگر، پرسش اصلی دیگر فقط این نیست که کدام طرف ابزار فشار بیشتری در اختیار دارد؛ بلکه این است که کدام طرف می‌تواند هزینه استفاده از ابزارهای خود را بهتر مدیریت کند و هزینه ادامه وضعیت موجود را به طرف مقابل منتقل سازد.از این منظر، سخنان ترامپ درباره اینکه پول ایران، صدها میلیارد دلار و تنگه آن در اختیار آمریکاست، بیش از آنکه توصیف دقیقی از یک وضعیت حقوقی یا اقتصادی باشد، بیانگر نوع نگاه او به مسئله است: تصور اینکه کنترل ابزارهای اقتصادی و موقعیت ژئوپلیتیکی می‌تواند بدون دستیابی به توافق نهایی، نوعی برتری پایدار ایجاد کند. اما کنترل یک اهرم با توانایی تبدیل آن به نتیجه سیاسی مطلوب یکسان نیست. ممکن است فشار اقتصادی ادامه پیدا کند، اما این فشار لزوماً به تغییر رفتار مورد انتظار منجر نشود؛ همان‌طور که تهدید نظامی ممکن است معتبر باقی بماند، اما هزینه اجرای آن چنان بالا باشد که استفاده از آن را دشوار کند.

در نهایت، تقابل کنونی را باید رقابت دو الگوی متفاوت برای مدیریت بحران دانست. واشنگتن می‌کوشد وضعیت نه جنگ و نه صلح را به ابزاری برای استمرار فشار تبدیل کند؛ وضعیتی که در آن، بدون پذیرش هزینه‌های توافق یا جنگ، امکان تهدید و محدودسازی ایران حفظ شود. تهران در مقابل اعلام کرده است که این تعلیق را نمی‌پذیرد و به دنبال تغییر معادله از طریق دستیابی به بازدارندگی پایدار است. این موضع به‌خودی‌خود به معنای انتخاب جنگ نیست؛ همان‌طور که ترجیح فعلی ترامپ به ادامه فشار نیز به معنای کنار گذاشتن همه گزینه‌های دیگر نیست.

آنچه مسیر آینده را تعیین خواهد کرد، میزان موفقیت هر طرف در تغییر محاسبات طرف مقابل است. اگر آمریکا بتواند فشار را بدون پرداخت هزینه‌ای متناسب ادامه دهد، سیاست فرسایشی آن همچنان در دسترس خواهد ماند. اما اگر تهران بتواند نشان دهد که تداوم فشار، نه‌تنها به عقب‌نشینی ایران منجر نمی‌شود، بلکه هزینه‌های منطقه‌ای و داخلی آن را برای واشنگتن افزایش می‌دهد، مزیت راهبردی این سیاست کاهش خواهد یافت.

بنابراین، پایان بازی نه جنگ و نه صلح نه در یک اعلام موضع سیاسی و نه صرفاً در تغییر سطح تنش نظامی رقم می‌خورد. این پایان زمانی معنا پیدا می‌کند که تهدید، دیگر نتواند بدون پرداخت هزینه‌ای جدی به ابزار دائمی تحمیل اراده تبدیل شود. مسئله اصلی برای تهران، عبور از تعلیق به هر قیمت نیست؛ بلکه ساختن وضعیتی است که در آن، طرف مقابل برای حفظ یا تغییر شرایط موجود ناگزیر باشد هزینه واقعی تصمیم‌های خود را بپردازد. در چنین معادله‌ای، بازدارندگی پایدار زمانی محقق می‌شود که جنگ برای طرف مقابل پرهزینه و فشار بی‌پایان نیز بی‌حاصل باشد./ صبح نو