دست پایین ترامپ در شنزن
نشست سهجانبه روسیه ، چین و آمریکا در چه شرایطی برگزار می شود؟
دیدار دونالد ترامپ، ولادیمیر پوتین و شی جینپینگ در شهر شنژن چین، در شرایطی قرار است برگزار شود که معادلات قدرت در نظام بینالملل با تغییرات قابلتوجهی روبهرو شده است.
این نشست سهجانبه که قرار است ۱۹ نوامبر در حاشیه اجلاس همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه برگزار شود، صرفاً یک دیدار دیپلماتیک میان سه قدرت بزرگ جهان نیست؛ بلکه میتواند تصویری گویا از تغییر توازن قدرت و محدودتر شدن دامنه مانور ایالات متحده در برابر رقبای راهبردی خود باشد.
ترامپ در حالی راهی چین میشود که موقعیت سیاسی او در داخل آمریکا پس از شکست سنگین جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای با چالش جدی مواجه شده است. از دست رفتن موقعیت برتر جمهوریخواهان در کنگره، افزایش فشار دموکراتها بر دولت و بالا گرفتن انتقادها از سیاست خارجی کاخ سفید، شرایطی ایجاد کرده که رئیسجمهور آمریکا برای پیشبرد برنامههای خود در دو سال پایانی ریاستجمهوری با محدودیتهای بیشتری روبهرو خواهد بود.
این تحولات فقط یک مسئله داخلی نیست؛ چراکه قدرت چانهزنی یک رئیسجمهور در عرصه بینالمللی تا حد زیادی به پشتوانه سیاسی، انسجام داخلی و میزان اعتماد متحدان و رقبای او به تواناییاش برای اجرای توافقها وابسته است. وقتی رئیسجمهور آمریکا در داخل با بحران سیاسی و انتخاباتی مواجه میشود، طبیعی است که طرفهای مقابل نیز با محاسبهای متفاوت پای میز مذاکره حاضر شوند.
رئیسجمهوری که دیگر از موقعیت سابق برخوردار نیست
یکی از مهمترین پیامهای انتخابات اخیر آمریکا، کاهش قدرت سیاسی ترامپ در داخل این کشور است. شکست جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای شرایط را برای افزایش نظارت کنگره بر دولت و دشوارتر شدن تصویب برنامههای رئیسجمهور فراهم کرده است.
این مسئله بهویژه در سیاست خارجی اهمیت دارد. ترامپ در دوره جدید ریاستجمهوری خود تلاش کرده بود با اتکا به سیاست فشار حداکثری، تعرفههای تجاری و تهدید به اعمال محدودیتهای اقتصادی و امنیتی، طرفهای مقابل را به پذیرش خواستههای واشنگتن وادار کند.
اما اکنون این پرسش مطرح است که آیا او همچنان از پشتوانه سیاسی لازم برای ادامه چنین سیاستی برخوردار است؟
کاهش حمایت انتخاباتی از جمهوریخواهان، اختلافنظر در اردوگاه سیاسی ترامپ درباره جنگ ایران و افزایش انتقادها از نحوه مواجهه دولت با جنگ اوکراین، نشانههایی از محدود شدن فضای مانور رئیسجمهور آمریکا هستند.
در چنین شرایطی، ترامپ بیش از گذشته به دستاوردهای دیپلماتیک نیاز دارد؛ دستاوردهایی که بتواند به افکار عمومی آمریکا نشان دهد سیاست خارجی او همچنان موفق است و واشنگتن قادر به مدیریت بحرانهای بینالمللی است.
همین نیاز میتواند موقعیت طرفهای مقابل را برای گرفتن امتیاز از دولت آمریکا تقویت کند.
پوتین در موقعیت مطالبهگری
یکی از مهمترین عرصههایی که تغییر توازن قدرت میان آمریکا و روسیه را آشکار میکند، جنگ اوکراین است.
ترامپ از ابتدای بازگشت به کاخ سفید تلاش کرده خود را رئیسجمهوری معرفی کند که قادر است جنگ اوکراین را پایان دهد اما واقعیت میدان و پیچیدگی محاسبات کرملین نشان داده است که پایان دادن به این جنگ بهسادگی امکانپذیر نیست.
روسیه در طول جنگ توانسته بخشهایی از موقعیت نظامی و سیاسی خود را حفظ کند و در مقابل، اوکراین همچنان برای ادامه مقاومت به حمایتهای خارجی وابسته است.
در این میان، سیاست دولت ترامپ نیز با انتقادهای گستردهای مواجه شده است. افزایش فشار بر کییف برای پذیرش مذاکرات، این برداشت را تقویت کرده که واشنگتن در تلاش برای رسیدن به توافق، حاضر است بخشی از مواضع پیشین خود را تعدیل کند.
گزارشهای اخیر رویترز نیز از اختلافات داخلی در آمریکا بر سر سیاست روسیه حکایت دارد. برخی نمایندگان جمهوریخواه و دموکرات نسبت به کاهش فشار اقتصادی بر مسکو انتقاد کردهاند.
در چنین شرایطی، پوتین میتواند با دست بالاتری در مذاکرات احتمالی حاضر شود زیرا میداند ترامپ برای ثبت یک موفقیت دیپلماتیک و پایان دادن به جنگ، با محدودیت زمانی و فشار سیاسی مواجه است.
حتی بدون طرح مستقیم مسئله اوکراین نیز حضور پوتین در کنار رئیسجمهور آمریکا و رهبر چین، به معنای ارتقای جایگاه بینالمللی روسیه و تثبیت این واقعیت است که واشنگتن نمیتواند مسکو را از معادلات اصلی امنیت جهانی کنار بگذارد.
چین، رقیبی که ترامپ نتوانست مهار کند
در جبهه شرق آسیا نیز شرایط برای آمریکا چندان ساده نیست.
چین طی سالهای اخیر توانسته با توسعه ظرفیتهای صنعتی، فناوری، تجاری و نظامی خود، به یکی از مهمترین مراکز قدرت در نظام بینالملل تبدیل شود.وابستگی بخش مهمی از اقتصاد جهانی به زنجیره تأمین چین و نقش این کشور در بازار فناوری و تجارت بینالمللی، ابزارهای قابلتوجهی در اختیار پکن قرار داده است.
ترامپ در دوره جدید ریاستجمهوری تلاش کرد با استفاده از تعرفههای سنگین تجاری و محدودیتهای فناوری، هزینه رقابت اقتصادی برای چین را افزایش دهد و پکن را به عقبنشینی وادار کند.
اما واقعیت این است که جنگ تجاری میان دو کشور نشان داده که این ابزارها یکطرفه نیستند. چین نیز ظرفیت اعمال فشار متقابل بر اقتصاد آمریکا را دارد و میتواند از جایگاه خود در زنجیره تأمین جهانی بهعنوان اهرم چانهزنی استفاده کند.
از سوی دیگر، واشنگتن برای مدیریت بحرانهای بینالمللی، از خاورمیانه تا شرق آسیا، نمیتواند نقش چین را نادیده بگیرد.
ترامپ در شرایطی به دیدار شی جینپینگ میرود که برای مهار رقابت اقتصادی با پکن و دستیابی به توافق در برخی پروندههای بینالمللی به همکاری چین نیاز دارد.
این وضعیت یک تناقض مهم در سیاست خارجی آمریکا ایجاد کرده است: واشنگتن از یکسو چین را مهمترین رقیب راهبردی خود میداند و از سوی دیگر برای مدیریت بسیاری از بحرانها ناگزیر به مذاکره و تفاهم با همین رقیب است.
در چنین شرایطی، سیاست فشار حداکثری دیگر پاسخگوی اهداف آمریکا نیست و ترامپ باید میان تهدید و امتیازدهی تعادل برقرار کند.
از نظم آمریکامحور تا دیپلماسی سهجانبه قدرتها
شاید مهمترین پیام نمادین نشست شنژن، شکلگیری تصویری متفاوت از مناسبات قدرت در جهان باشد.
سالها واشنگتن تلاش میکرد خود را مرکز اصلی تصمیمگیریهای بینالمللی معرفی کند و سایر قدرتها را در چارچوب نظمی قرار دهد که قواعد آن عمدتاً توسط آمریکا و متحدان غربیاش تعیین میشد.
اما اکنون رئیسجمهور آمریکا در کنار رهبران روسیه و چین قرار میگیرد؛ دو کشوری که بخش مهمی از سیاست خارجی خود را بر مقابله با یکجانبهگرایی واشنگتن و ایجاد نظمی چندقطبی بنا کردهاند و حالا به موفقیت دست یافتهاند.
تغییر در موقعیت نمادین آمریکا قابلتوجه است. کشوری که زمانی تلاش میکرد قواعد مذاکرات بینالمللی را تعیین کند، اکنون برای مدیریت بحرانها ناچار است با دو رقیب اصلی خود وارد گفتوگو شود؛ رقبایی که هرکدام ابزارهای خاص خود را برای چانهزنی در اختیار دارند و آمریکا در برابر آنها در موقعیت ضعف قرار دارد. رییس جمهور ناکام در سیاست داخلی شکست خورده در جنگ ایران و متحیر برای خروج از بحرانهای متعدد پیرامون!
ترامپ ناچار به امتیازدهی خواهد شد؟
پاسخ این پرسش را باید در مجموعهای از تحولات داخلی و بینالمللی جستوجو کرد.
ترامپ برای اثبات کارآمدی دولت خود به دستاوردهای خارجی نیاز دارد. پوتین به دنبال تثبیت موقعیت روسیه و دستیابی به توافقی مطلوبتر در پرونده اوکراین است. شی جینپینگ نیز میخواهد جایگاه چین بهعنوان یک قدرت مستقل و تعیینکننده در مناسبات جهانی به رسمیت شناخته شود.
در این میان، آمریکا با دو رقیب روبهرو است که هرکدام از موقعیت متفاوتی برخوردارند و میتوانند از نیاز واشنگتن به توافق برای افزایش امتیازات خود استفاده کنند.
در پرونده اوکراین، این احتمال وجود دارد که ترامپ برای پایان دادن به جنگ، به سمت پذیرش مطالبات روسیه حرکت کند؛ موضوعی که میتواند نگرانی متحدان اروپایی و دولت اوکراین را افزایش دهد.
در برابر چین نیز احتمال دارد واشنگتن برای جلوگیری از تشدید جنگ تجاری و مدیریت تنشهای فناوری، ناچار به انعطاف بیشتری شود.
نشست سهجانبه ترامپ، پوتین و شی را باید در چارچوب تحولات گستردهتر نظام بینالملل تحلیل کرد.
ترامپ در حالی به این نشست میرود که با چالشهای انتخاباتی در داخل، بحرانهای منطقهای در خارج و رقبایی مواجه است که دیگر بهسادگی حاضر به پذیرش خواستههای واشنگتن نیستند و چه بسا آمریکا را در موقعیت شکننده کنونی ضعیفتر از هر زمان دیگری در موضع امتیازدهی میبینند.
از این منظر، نشست شنژن میتواند نماد ورود آمریکا به مرحلهای تازه از دیپلماسی باشد؛ مرحلهای که در آن واشنگتن نه از موضع تعیینکننده بلکه در شرایطی پیچیدهتر و با ضرورت توجه به قدرت چانهزنی مسکو و پکن پای میز مذاکره مینشیند