یادداشتی از مصطفی صادقی؛
پاسخی به احمد زیدآبادی درباره عبور از وضعیت «نه جنگ، نه صلح»
مصطفی صادقی: صلح برای ایران یک ضرورت ملی است؛ اما صلح پایدار نه از نادیده گرفتن تهدید به دست میآید و نه از پذیرش دائمی آن.
مصطفی صادقی : احمد زیدآبادی در واکنش به سخنان محمدباقر قالیباف درباره ضرورت خروج از وضعیت «نه جنگ، نه صلح»، پرسیده است که این عبور چگونه صورت خواهد گرفت و سرانجام به جنگ منتهی میشود یا صلح؟ پاسخ به این پرسش، پیش از هر چیز، مستلزم توجه به واقعیتی است که در صورتبندی منتقد چندان دیده نمیشود: ایران با کشوری مواجه است که صرفاً تهدید به جنگ نکرده، بلکه به خاک ایران حمله کرده است.
بنابراین، بحث بر سر انتخاب میان جنگ و صلح در شرایطی انتزاعی نیست. جنگ و تجاوز نظامی از مرحله تهدید لفظی عبور کرده و به واقعیتی در مناسبات دو طرف تبدیل شده است. آنچه اکنون باید دربارهاش تصمیم گرفت، چگونگی جلوگیری از تکرار حمله و پایان دادن به وضعیتی است که در آن، طرف مقابل میخواهد سایه جنگ را بر سر اقتصاد و زندگی مردم نگه دارد.
از این منظر، سخن قالیباف درباره خروج از وضعیت «نه جنگ، نه صلح» واجد معنایی روشن است: کشور نباید در شرایطی باقی بماند که نه از امنیت پایدار برخوردار باشد و نه از امکان برنامهریزی اقتصادی و اجتماعی. چنین وضعیتی، حتی بدون جنگ گسترده، هزینههای جنگ را تا اندازهای بر جامعه تحمیل میکند.
اما راه خروج چیست؟
نخست، تغییر محاسبات طرف متجاوز از طریق بازدارندگی معتبر. در روابط بینالملل، صلح پایدار صرفاً از توافق بر سر مطلوب بودن صلح به دست نمیآید؛ زمانی امکانپذیر میشود که توسل دوباره به زور، برای طرف مهاجم پرهزینه و نامطمئن باشد.
کشوری که هدف حمله قرار گرفته، نمیتواند امنیت آینده خود را بر امید به تغییر نیت مهاجم بنا کند. تقویت توان دفاعی، برطرف کردن آسیبپذیریها و افزایش هزینه هرگونه تعرض مجدد، پیششرط کاهش احتمال جنگ است. این رویکرد به معنای استقبال از درگیری نیست؛ اتفاقاً منطق بازدارندگی، جلوگیری از جنگ از طریق تغییر محاسبات کسی است که امکان آغاز آن را در اختیار دارد.
دوم، دیپلماسی از موضع بازدارندگی، نه مذاکره زیر سایه تهدید دائمی. تجربه روابط بینالملل نشان میدهد توافق زمانی میتواند به ثبات منجر شود که طرفها برای اجرای تعهدات خود انگیزه داشته باشند و نقض توافق نیز بیهزینه نباشد.
بنابراین، مسیر سیاسی عبور از وضعیت کنونی میتواند بر تعهدات روشن، متقابل و قابل راستیآزمایی استوار شود؛ تعهداتی که هدف آنها کاهش واقعی خطر حمله، جلوگیری از تکرار تجاوز و ایجاد حداقلی از اطمینان نسبت به آینده باشد.
در چنین چارچوبی، دیپلماسی نه جایگزین قدرت دفاعی است و نه نشانه انفعال. دیپلماسی زمانی کارآمد خواهد بود که بتواند ظرفیت بازدارندگی را به یک دستاورد سیاسی تبدیل کند. هدف، رسیدن به صلح است؛ اما صلحی که امنیت کشور را تأمین کند، نه آرامشی موقت که هر لحظه با تهدید تازهای برهم بخورد.
سوم، کاستن از اثرگذاری تهدید خارجی بر زندگی اقتصادی و اجتماعی مردم. یکی از مهمترین پیامدهای وضعیت «نه جنگ، نه صلح»، گسترش نااطمینانی است. وقتی احتمال درگیری به متغیری دائمی در تصمیمات اقتصادی تبدیل شود، سرمایهگذار دست نگه میدارد، تولیدکننده افق روشنی نمیبیند و خانوادهها برای آینده خود با تردید تصمیم میگیرند.
تداوم چنین وضعیتی میتواند به فرسایش اعتماد عمومی و تضعیف افق مشترک جامعه و حاکمیت بینجامد. از همین رو، تقویت انسجام داخلی، ثبات مقررات اقتصادی، حمایت از تولید و کاهش آسیبپذیری معیشت مردم، بخشی از راهبرد امنیت ملی است؛ نه موضوعی جدا از آن.
کشوری که اقتصاد و جامعهاش در برابر فشار خارجی تابآوری بیشتری دارند، در مذاکره نیز از قدرت انتخاب بالاتری برخوردار است. به بیان دیگر، قدرت چانهزنی در سیاست خارجی، تا اندازه مهمی از ظرفیتهای داخلی تغذیه میکند.
در اینجا میتوان به بخش دوم نقد زیدآبادی نیز پرداخت؛ آنجا که تأکید قالیباف بر نظارت بر قیمتها را با تجربه ناکام مداخلات دولتی در بازار یکی میگیرد.
این دو البته یکسان نیستند. قیمتگذاری دستوری و نظام چندنرخی میتوانند به رانت و فساد دامن بزنند، اما از این واقعیت نمیتوان نتیجه گرفت که بازار به نظارت نیاز ندارد. جلوگیری از احتکار، تبانی، انحصار و سوءاستفاده از شرایط بحرانی، از وظایف بدیهی حکمرانی اقتصادی است.
نکته مهمتر آنکه باید میان علت تورم و سوءاستفاده از فضای تورمی تفاوت گذاشت. تورم مزمن با ناترازیهای اقتصادی و سیاستهای پولی و مالی ارتباط دارد و صرفاً با نظارت بر قیمتها مهار نمیشود؛ اما این واقعیت، ضرورت برخورد با رفتارهای سودجویانه در بازار را منتفی نمیکند. تنظیمگری مؤثر، نه به معنای تثبیت دستوری همه قیمتها، بلکه به معنای جلوگیری از تبدیل آشفتگی اقتصادی به فرصت کسب رانت است.اتفاقاً در شرایطی که تهدید خارجی به عاملی برای بیثباتی بازار تبدیل میشود، کنار گذاشتن نظارت نه به تقویت رقابت، بلکه ممکن است به افزایش قدرت بازیگران انحصاری و تحمیل هزینه بیشتر به مصرفکننده بینجامد.
از این رو، پاسخ به زیدآبادی را میتوان در یک گزاره خلاصه کرد: خروج از وضعیت «نه جنگ، نه صلح» نه با آغاز جنگی تازه محقق میشود و نه با اعلام یکجانبه تمایل به صلح؛ بلکه به راهبردی نیاز دارد که هم امکان تکرار تجاوز را محدود کند، هم مسیر توافقی معتبر را بگشاید و هم قدرت اقتصادی و اجتماعی کشور را در برابر فشار خارجی افزایش دهد.
اینجاست که تفاوت میان صلحخواهی و سیاستگذاری برای صلح آشکار میشود. صلحخواهی بیان یک خواست ارزشمند است؛ اما سیاستگذاری برای صلح، مستلزم شناخت ماهیت تهدید، محاسبه مناسبات قدرت و انتخاب ابزارهایی است که بتوانند رفتار طرف مقابل را تغییر دهند.
وقتی طرف مقابل سابقه حمله نظامی دارد، نمیتوان تمام مسئله را به این پرسش فروکاست که «جنگ میخواهید یا صلح؟» پرسش دقیقتر این است: چگونه میتوان شرایطی ایجاد کرد که تجاوز دوباره ممکن یا کمهزینه نباشد و در عین حال، راه رسیدن به ثبات و کاهش تنش بسته نشود؟
این همان مسئلهای است که باید در کانون بحث درباره عبور از وضعیت «نه جنگ، نه صلح» قرار گیرد.
صلح برای ایران یک ضرورت ملی است؛ اما صلح پایدار نه از نادیده گرفتن تهدید به دست میآید و نه از پذیرش دائمی آن. صلح را باید با بازدارندگی، تدبیر سیاسی و تقویت قدرت ملی ساخت؛ نه فقط مطالبه کرد.