ترامپ بعد از شکست در صندوق رای چگونه قدرت را در پکن گدایی می کند؟
دیپلماسی بیچارگی
مصطفی صادقی: آنچه ترامپ در واشنگتن از دست داده، الزاماً در پکن پیدا نخواهد کرد.
مصطفی صادقی: ترامپ با وعده احیای قدرت آمریکا به میدان آمد، اما حاصل جنگهایی که برافروخت، تعرفههایی که تحمیل کرد و تهدیدهایی که به زبان آورد، بیش از آنکه عقبنشینی رقبا باشد، فرسایش اعتبار سیاسی خود او بود. پارادوکس سیاست قدرت در عصر ترامپ همینجاست: پروژه بازسازی هژمونی واشنگتن، سرمایه سیاسی معمارش را به تحلیل برد. جنگ علیه ایران، هزینههای خود را از میدان نبرد به بازار انرژی و صندوقهای رأی منتقل کرد و شکست جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای، بحران کارآمدی را به بحرانی در اقتدار سیاسی بدل ساخت. اکنون ترامپ میکوشد شکست در میدان حکمرانی را با پیروزی در میدان تصویر جبران کند. سفر آسیایی او و تلاش برای همنشینی با شی جینپینگ و ولادیمیر پوتین، جلوهای از همین چرخش از «اعمال قدرت» به «نمایش قدرت» است؛ تلاشی برای ترمیم پرستیژ سیاسی با اعتبار ژئوپلیتیکی رقبا. ترامپ آنچه را در واشنگتن از دست داده، در قاب دیپلماسی پکن، گدایی میکند.
صورتمسئله ترامپ را پیش از آنکه در پکن جستوجو کنیم، باید در واشنگتن دید. نظرسنجی رویترز/ایپسوس در دهم نوامبر، میزان رضایت از عملکرد رئیسجمهور آمریکا را ۳۲ درصد ثبت کرده است؛ فقط یک واحد درصد بالاتر از پایینترین سطح محبوبیت او در تمام دوران فعالیت سیاسیاش. دو نظرسنجی پیشین نیز همین میزان رضایت را نشان دادهاند و در میانه اکتبر، محبوبیت ترامپ حتی به ۳۱ درصد رسیده بود. آنچه در برابر ما قرار دارد، نه یک افت مقطعی، بلکه تثبیت نارضایتی عمومی در سطحی کمسابقه است. تنها ۲۱ درصد آمریکاییها مدیریت ترامپ بر هزینههای زندگی را تأیید میکنند؛ رضایت از عملکرد اقتصادی او ۲۵ درصد و در پرونده مهاجرت ۳۸ درصد است. این ارقام نشانههای گسست میان وعده سیاسی بازگرداندن رفاه و عظمت آمریکا و تجربه زیسته جامعهاند.
حتی در پایگاه اجتماعی جمهوریخواهان نیز شکاف میان وفاداری ایدئولوژیک و رضایت معیشتی آشکار شده است. بر اساس دادههای رویترز، ۸۱ درصد جمهوریخواهان همچنان از سیاست مهاجرتی ترامپ حمایت میکنند، اما فقط ۵۰ درصد آنان عملکرد او در مهار هزینههای زندگی را قابل قبول میدانند. فاصله ۳۱ واحد درصدی این دو شاخص، تصویری روشن از بحران کارآمدی در دل یک پایگاه سیاسی وفادار ارائه میدهد. ترامپیسم هنوز میتواند بر سر هویت و مهاجرت هوادارانش را بسیج کند، اما در حوزه اقتصاد، یعنی همان جایی که مشروعیت سیاسی با قدرت خرید شهروندان سنجیده میشود، با دشواری جدی مواجه شده است.
شکست جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای سوم نوامبر، این فرسایش اجتماعی را به واقعیتی نهادی تبدیل کرد. حزب ترامپ کنترل هر دو مجلس کنگره را از دست داد و دموکراتها، به روایت رویترز، بزرگترین پیروزی خود در مجلس نمایندگان از دستکم سال ۲۰۰۸ را رقم زدند. جابهجایی کرسیهای سنا در ایالتهایی چون کانزاس، کارولینای جنوبی و تگزاس نیز نشان داد که دامنه نارضایتی از جغرافیای متعارف رقابت حزبی عبور کرده است. شکست در صندوق رأی، ابتکار عمل سیاسی را به مخالفان منتقل میکند و قدرت نهادهای مهارکننده رئیسجمهور را افزایش میدهد.
در مرکز این بحران، جنگ ایران قرار دارد؛ جنگی که قرار بود نمایش قاطعیت واشنگتن باشد، اما بخشی از هزینههای آن از میدان نظامی به عرصه اقتصاد سیاسی آمریکا منتقل شد. رویترز تصریح کرده است که حملات آغازشده در فوریه، با افزایش شدید بهای سوخت، فشار بر بودجه خانوارها را تشدید کرده و به موقعیت انتخاباتی جمهوریخواهان آسیب رسانده است. در اینجا باید میان «توان اعمال قدرت» و «ظرفیت تحمل پیامدهای اعمال قدرت» تمایز گذاشت. جنگی که در محاسبه نظامی با هدف تحمیل اراده آغاز میشود، میتواند در منطق جامعهشناسی سیاسی، به فرسایش مشروعیت تصمیمگیرنده بینجامد.
اما مسئله ترامپ به بحران رضایت در داخل محدود نمیشود. دولتها در مذاکرات بینالمللی تنها با منابع مادی خود حاضر نمیشوند؛ اعتبار تعهدات، انسجام نهادهای تصمیمگیر و تصور طرف مقابل از دوام سیاسی رهبران نیز همراه آنان پشت میز مذاکره مینشیند. از همین رو، شکست انتخاباتی یک رئیسجمهور میتواند بر قدرت چانهزنی او اثر بگذارد.
در چنین وضعیتی، سفر آسیایی ترامپ را باید در امتداد سنتی قدیمی در سیاست ریاستجمهوری آمریکا فهمید: انتقال صحنه سیاست از میدان پرهزینه رقابت داخلی به عرصه دیپلماسی بینالمللی. سیانان در بررسی پیشینه این الگو، به سفرهای خارجی رؤسایجمهور پس از ناکامیهای انتخاباتی اشاره کرده است؛ از ریگان در سال ۱۹۸۲ تا کلینتون در ۱۹۹۴، بوش در ۲۰۰۶ و اوباما پس از انتخابات میاندورهای سالهای ۲۰۱۰ و ۲۰۱۴. رئیسجمهوری که در داخل با مخالفان و نهادهای نظارتی مواجه است، در خارج میتواند به مدد تشریفات دیپلماتیک، بار دیگر در قامت نماینده یک قدرت بزرگ ظاهر شود.
تناقض از جایی آغاز میشود که تصویر بینالمللی قدرت، به جانشینی برای حل بحران داخلی بدل شود؛ هنگامی که دیپلماسی بهجای آنکه صرفاً ابزار تأمین منافع ملی باشد، مأمور ترمیم سرمایه نمادین شخص رئیسجمهور نیز میشود. اینجاست که میتوان از «دیپلماسی نمایشی» سخن گفت: نوعی سیاستورزی که در آن صحنه، قاب، تشریفات و جایگاه بازیگران، خود به بخشی از محصول سیاسی مذاکره تبدیل میشوند.
ترامپ از آغاز حیات سیاسیاش بیش از بسیاری از سیاستمداران سنتی، به قدرت تصویر و منطق رسانه وابسته بوده است. اما تفاوت وضعیت کنونی در آن است که نیاز به بازنمایی اقتدار، با فرسایش واقعی سرمایه سیاسی او همزمان شده است. رئیسجمهوری که در واشنگتن با محبوبیت ۳۲ درصدی و کنگرهای مخالف روبهروست، در قاب دیدار با شی جینپینگ و ولادیمیر پوتین میتواند خود را همچنان یکی از چهرههای اصلی سیاست قدرتهای بزرگ معرفی کند؟
مفهوم «اقتدار عاریتی» دقیقاً در همین نقطه معنا مییابد. ترامپ نمیخواهد قدرت آمریکا را از پکن یا مسکو قرض بگیرد؛ او در پی بهرهبرداری از منزلت نمادین رهبران دو قدرت رقیب برای ترمیم اعتبار شخصی خویش است. در منطق سرمایه نمادین، دیدهشدن در کنار صاحبان منزلت میتواند به بازتولید منزلت کمک کند؛ حتی زمانی که رابطه میان آنان، رابطه رقابت و تعارض باشد. در ایده ترامپ، شی و پوتین علاوه بر طرفهای احتمالی مذاکره، به عناصر ناخواسته صحنه بازسازی اقتدار او تبدیل میشوند. حضور آنان به نمایش وزن میدهد؛ وزنی که کاخ سفید امیدوار است بخشی از آن در افکار عمومی آمریکا به حساب رئیسجمهور نوشته شود.
بااینحال، همین سازوکار حامل یک آسیبپذیری راهبردی است. در مذاکره، نیاز به توافق، خود بخشی از موازنه قدرت است. طرفی که بیش از دیگری به اعلام موفقیت نیاز دارد، ممکن است در برابر طرفی که میتواند بدون توافق نیز میز را ترک کند، با محدودیت بیشتری مواجه شود. چین و روسیه نه بازیگران فرعی سیاست داخلی آمریکا هستند و نه مأموران بازسازی وجهه ترامپ. آنان اهداف مستقل خود را دنبال میکنند و میتوانند میزان نیاز رئیسجمهور آمریکا به یک دستاورد رسانهای را در ارزیابی پیشنهادهای او لحاظ کنند.
تفاوت ساختارهای سیاسی نیز بر این وضعیت سایه میاندازد. ترامپ در نظامی رقابتی با فشار انتخابات، افکار عمومی و نهادهای مستقل مواجه است؛ محدودیتهایی که شی جینپینگ و ولادیمیر پوتین به همان شکل تجربه نمیکنند. این تفاوت نه به معنای برتری مطلق قدرت آنان، بلکه به معنای تفاوت در افق زمانی و شیوه محاسبه هزینههای سیاسی است. درحالیکه ترامپ باید آثار تصمیمات خود را در برابر جامعه و کنگره مدیریت کند، طرفهای او ممکن است با فراغت بیشتری بر منافع بلندمدت و امتیازهای تدریجی تمرکز کنند.
حتی اگر مذاکرات احتمالی درباره کنترل تسلیحات هستهای به نتیجهای محدود برسد، نباید اهمیت آن را نادیده گرفت؛ دیپلماسی گاه از توافقهای کوچک آغاز میشود. اما میان آغاز گفتوگو و بازسازی اقتدار، فاصلهای اساسی وجود دارد. اعتبار راهبردی زمانی تقویت میشود که تعهدات قابل اجرا باشند، توافقها دوام بیاورند و نتایج آنها در معادلات واقعی قدرت اثر بگذارند. عکس یادگاری با رهبران قدرتهای بزرگ، هر اندازه در رسانهها بازتاب پیدا کند، جایگزین این معیارها نیست.
پارادوکس ترامپ این است که برای اثبات استقلال اقتدار خود، بیش از گذشته به حضور دیگر قدرتمندان نیاز پیدا کرده است. او میخواهد در کنار شی و پوتین، همچنان در قامت بازیگری ظاهر شود که درباره نظم جهان تصمیم میگیرد؛ حال آنکه پرسش مقدماتی سیاست آمریکا این است که تا چه اندازه میتواند درباره سرنوشت سیاسی خود تصمیم بگیرد. این همان مرز میان اقتدار و بازنمایی اقتدار است: قدرت را میتوان در قاب تصویر نشان داد، اما مشروعیت و اعتبار را باید در میدان سیاست به دست آورد. آنچه ترامپ در واشنگتن از دست داده، الزاماً در پکن پیدا نخواهد کرد.