شباهت و تفاوت نشست شنژن با کنفرانس یالتا/ معامله ترامپ و پوتین بر سر ایران؟
روابط ایران و روسیه در حوزههای سیاسی، اقتصادی، نظامی و هستهای گسترش یافته است. دو کشور در مخالفت با یکجانبهگرایی آمریکا و برخی ترتیبات امنیتی غرب اشتراک منافع دارند، اما این همکاری به معنای تبعیت یکی از دیگری نیست. ایران سیاست مستقل خود را دنبال میکند و بهعنوان مثال روابط دوجانبه تهران-مسکو بههیچعنوان شبیه روابط روسیه با سوریه در زمان «بشار اسد» یا کره شمالی نیست.
در آستانه نشست سهجانبه سران چین، روسیه و آمریکا در شنژن، مقایسه این دیدار با کنفرانس یالتا بار دیگر بحث درباره احتمال توافق قدرتهای بزرگ بر سر نظم جهانی را داغ کرده است، با این حال، کارشناسان میگویند این نشست بیش از آنکه زمینهساز توافقی تاریخی باشد، صحنهای برای نمایش قدرت و مدیریت اختلافات خواهد بود.
خبرگزاری فارس: شهر «شنژن» چین روز پنجشنبه شاهد یکی از نشستهای مهم در تاریخ روابط بینالملل است؛ جایی که «شی جینپینگ»، «ولادیمیر پوتین» و «دونالد ترامپ» سران چین، روسیه و آمریکا گردهم خواهند آمد.
پس از انتشار خبر نشست سهجانبه رهبران آمریکا، روسیه و چین، این رویداد در میان اهالی رسانه با «کنفرانس یالتا» در سال ۱۹۴۵ مقایسه شد که در آن رقابت قدرتهای بزرگ برای بازتعریف نظم بینالمللی شدت گرفت.
ماجرای کنفرانس یالتا
در فوریه ۱۹۴۵، زمانی که جنگ جهانی دوم به روزهای پایانی خود نزدیک میشد، «فرانکلین روزولت»، «وینستون چرچیل» و «ژوزف استالین» سران آمریکا، بریتانیا و اتحاد جماهیر شوروی، در شهر یالتا در شبهجزیره کریمه گرد هم آمدند تا درباره آینده جهان پس از جنگ تصمیمگیری کنند.
این نشست که به یکی از مهمترین نقاط عطف تاریخ روابط بینالملل تبدیل شد، زمینهساز شکلگیری ترتیبات جدید امنیتی و سیاسی در اروپا و تثبیت جایگاه قدرتهای پیروز جنگ در نظم بینالمللی شد.
در یالتا، درباره تقسیم آلمان، آینده اروپای شرقی، وضعیت لهستان، تأسیس سازمان ملل متحد و ورود شوروی به جنگ علیه ژاپن توافقهایی صورت گرفت. اگرچه این کنفرانس به معنای تقسیم رسمی جهان میان سه قدرت نبود، اما تصمیمات آن عملاً به تثبیت حوزههای نفوذ آمریکا و شوروی و شکلگیری نظمی انجامید که چند سال بعد با آغاز جنگ سرد، جهان را به دو بلوک رقیب تقسیم کرد.
اکنون، بیش از هشت دهه پس از آن نشست تاریخی، قرار است سران آمریکا، روسیه و چین دیدار کنند؛ نشستی که برخی رسانهها از آن با عنوان «یالتای جدید» یاد میکنند.
این مقایسه در شرایطی مطرح شده که جنگ اوکراین، تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل علیه ایران، موضوع تایوان، رقابت واشنگتن و پکن در حوزههای بینالمللی و هوش مصنوعی و آینده ترتیبات امنیتی در جهان، به موضوعات اصلی سیاست بینالملل تبدیل شدهاند.
با این حال، پرسش اساسی این است که آیا سه قدرت بزرگ جهان میتوانند همانند سران متفقین درباره قواعد نظم بینالمللی به تفاهم برسند و حتی بر سر حوزههای نفوذ یکدیگر معامله کنند؟ یا اینکه تفاوتهای ساختاری جهان امروز، چنین مقایسهای را به یک تشبیه تاریخی اغراقآمیز تبدیل میکند؟
شباهت در تصویر، تفاوت در واقعیت
مقایسه نشست شنژن با کنفرانس یالتا از چند جهت قابل درک است. در هر دو مقطع، قدرتهای بزرگ در تلاش هستند ترتیبات بینالمللی را متناسب با موازنه قدرت بازتعریف کنند. همچنین نگرانی مشترکی وجود دارد؛ اینکه سرنوشت کشورهایی که مستقیماً در مذاکرات حضور ندارند، تحت تأثیر توافق میان قدرتهای بزرگ قرار گیرد.
با این حال، تفاوتهای اساسی میان دو مقطع وجود دارد.
نخست اینکه در سال ۱۹۴۵، آمریکا، بریتانیا و شوروی در یک ائتلاف نظامی علیه دشمن مشترک قرار داشتند و پیروزی در جنگ، زمینه لازم برای مذاکره درباره نظم پس از آن را فراهم کرده بود. اما امروز آمریکا، روسیه و چین نه متحد یکدیگر، بلکه رقبایی هستند که در برخی موضوعات منافع مشترک و در بسیاری از مسائل اختلافات راهبردی دارند.
دوم اینکه موازنه قدرت جهانی دیگر به دو یا سه بازیگر محدود نیست. دنیای امروز دیگر مانند زمان پس از جنگ جهانی و جنگ سرد نیست که جهان به دو قسمت تبدیل شده باشد. اتحادیه اروپا و قدرتهای منطقهای در جهان مانند ایران، هند، ترکیه، آفریقای جنوبی و برزیل هر کدام ظرفیت تأثیرگذاری بر تحولات بینالمللی را دارند.
درهمتنیدگی اقتصاد جهانی، وابستگی متقابل کشورها و پیچیدگی نهادهای بینالمللی نیز امکان بازطراحی یکجانبه نظم جهانی را دشوارتر کرده است.
برای مثال، حتی اگر واشنگتن و مسکو درباره آینده جنگ اوکراین به تفاهم برسند، اجرای پایدار آن بدون مشارکت اروپا و پذیرش کییف با دشواری جدی روبهرو خواهد شد. همین مسئله درباره تایوان و سایر مناقشات منطقهای نیز صدق میکند.
خبرگزاری رویترز در تحلیلی با عنوان «یالتای جدید؟» با اشاره به نگرانی کشورهای خارج از این نشست، از جمله اوکراین و تایوان نوشت که احتمال دستیابی به یک توافق بزرگ میان سه رهبر چندان زیاد نیست.
این خبرگزاری انگلیسی نوشته پوتین به دنبال توافقی برای پایان جنگ اوکراین با شرایط مطلوب مسکو است، درحالیکه پکن نسبت به تبدیل این نشست به محلی برای مذاکرات کنترل تسلیحات هستهای و طرح موضوع اوکراین ملاحظاتی دارد.
بنابراین، اگرچه امکان تفاهم میان سه قدرت درباره برخی مسائل بینالمللی وجود دارد، اما این تفاهم را نباید معادل توافقی برای تقسیم جهان یا تعیین حوزههای نفوذ دانست.
معامله ترامپ و پوتین بر سر ایران؟
یکی از موضوعاتی که به نشست شنژن پیوند خورده و در شبکههای اجتماعی به آن پرداخته شده، همان شایعات قدیمی پیرامون احتمال معامله میان واشنگتن و مسکو درباره ایران است؛ موضوعی که «جفری ساکس» تحلیلگر و اقتصاددان آمریکایی به آن پرداخته است.
ساکس این گزارشها را «تقریباً پوچ و مهمل» توصیف کرده و گفته ترامپ و اطرافیانش ایدههای نامعقول زیادی مطرح کردهاند و به نظر میرسد درک درستی از مسائل بنیادین، دلایل واقعی جنگها و سازوکار ژئوپلیتیک ندارند.
او با تأکید بر اینکه روسیه نمیتواند ایران را به پذیرش امتیازات عمده وادار کند، چنین سناریویی را اساساً غیرقابل تصور میداند.
این ارزیابی ساکس بر یک واقعیت مهم در روابط تهران و مسکو تکیه دارد. روسیه و ایران متحد یکدیگر هستند اما این به معنای اختیار تصمیمگیری از مسکو درباره سیاستهای راهبردی تهران نیست.
روابط ایران و روسیه در حوزههای سیاسی، اقتصادی، نظامی و هستهای گسترش یافته است. دو کشور در مخالفت با یکجانبهگرایی آمریکا و برخی ترتیبات امنیتی غرب اشتراک منافع دارند، اما این همکاری به معنای تبعیت یکی از دیگری نیست. ایران سیاست مستقل خود را دنبال میکند و بهعنوان مثال روابط دوجانبه تهران-مسکو بههیچعنوان شبیه روابط روسیه با سوریه در زمان «بشار اسد» یا کره شمالی نیست.
از سوی دیگر، تضعیف ایران در راستای منافع راهبردی روسیه و چین قرار ندارد. تغییر موازنه قدرت در منطقه غرب آسیا به سود آمریکا و متحدانش، میتواند موقعیت مسکو و پکن را در منطقه نیز تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل، هرگونه همکاری روسیه با چین با واشنگتن برای محدود کردن ایران باید با محاسبه هزینههای احتمالی آن برای منافع خود مسکو و پکن همراه باشد.
در طول ماههای اخیر و پس از تجاوز غیرقانونی آمریکا و اسرائیل به ایران و در پی آن بسته شدن تنگه هرمز، چین از این اتفاق متضرر شده اما به هیچ وجه سیاست تضعیف ایران را دنبال نمیکند.
روسیه و چین همچنین در شورای امنیت سازمان ملل قطعنامههای ضدایرانی در خصوص تنگه هرمز را وتو کردهاند و تلاش برخی کشورهای منطقهای و غرب را ناکام گذاشتهاند.
در واقع، باید میان موضوعات تفاوت قائل شد؛ اینکه روسیه بتواند ایران را به امتیازدهی وادار کند و اینکه بتواند بر شرایط و محاسباتی که تهران در آن تصمیم میگیرد تأثیر بگذارد. اولی بسیار بعید است، اما دومی بخشی از واقعیت مناسبات قدرت در نظام بینالملل است.
قدرت ایران، مانعی در برابر معامله
ساکس همچنین در این خصوص به تفاوت موقعیت ایران و روسیه در دو جنگ اوکراین و ایران اشاره کرد و گفت روسیه در جنگ اوکراین دست بالا را دارد و این مناقشه باید از طریق دیپلماسی و پرداختن به ریشههای اصلی آن پایان یابد.
او در مقابل، ایران را برخوردار از بازدارندگی معتبر در برابر حمله آمریکا دانست و توضیح داد که این بازدارندگی از توانایی تهران برای هدف قرار دادن منافع آمریکا در سراسر منطقه و حتی مناطق دورتر ناشی میشود.
به گفته این استاد دانشگاه، برد موشکهای ایران اکنون از محدوده غرب آسیا فراتر رفته و این مسئله میتواند پیامدهای ویرانگری برای هرگونه رویارویی نظامی داشته باشد.
اهمیت این استدلال در آن است که ایران را نمیتوان صرفاً موضوعی برای مذاکره میان واشنگتن و مسکو در نظر گرفت. هرگونه تلاش برای تحمیل ترتیبات امنیتی یا سیاسی به تهران، با محاسبات مستقل ایران و ظرفیتهای بازدارندگی آن مواجه خواهد شد.
یکی دیگر از محورهای مهم تحلیل ساکس، تفاوت میان ریشههای جنگ اوکراین و جنگ علیه ایران است.
او معتقد است جنگ اوکراین در بستر اختلافات عمیق امنیتی میان روسیه و غرب شکل گرفته و تلاش آمریکا برای تضعیف روسیه و گسترش زیرساختهای نظامی ناتو و سامانههای موشکی غرب به سمت مرزهای این کشور، از عوامل اصلی تشدید بحران از سال ۲۰۱۴ بوده است.
ساکس درباره ایران اما ارزیابی متفاوتی دارد. او معتقد است اساساً ضرورتی برای آغاز جنگ وجود نداشت و این درگیری را «جنگی از سر هوس» توصیف میکند؛ جنگی غیرعقلانی که حتی نمیتوان اهداف مشخص و منطقی برای آن در نظر گرفت.
مقدمات لازم برای توافق فراهم نیست
ساکس درباره احتمال دستیابی ترامپ، پوتین و شی به توافقی برای پایان دادن به جنگ علیه ایران یا موضوع اوکراین، از اصل برگزاری چنین دیداری استقبال کرد و گفت ترجیح میدهد رهبران جهان با یکدیگر ملاقات کنند، نه اینکه بمبهایشان را بر سر یکدیگر بریزند.
با این حال، او معتقد است مقدمات لازم برای دستیابی به توافقهای مهم در این نشست فراهم نشده است.
ساکس با اشاره به آشفتگی دوره ریاستجمهوری ترامپ و رفتار غیرقابل پیشبینی او، گفت نشانهای از برنامهریزی و آمادهسازی لازم برای توافقهای بزرگ یا حتی گفتوگوهای جدی درباره مسائل مهم وجود ندارد.
او با این حال، احتمال غافلگیری را منتفی ندانست، اما گفت بعید است در موضوعاتی مانند ازسرگیری مذاکرات هستهای، هوش مصنوعی یا پایان دادن به جنگهای اوکراین و ایران، دستاورد ملموس و مهمی حاصل شود.
ساکس مشکل اصلی ترامپ را درک نکردن ضرورت مطالعه، برنامهریزی و آمادهسازی پیش از مذاکرات مهم دانست و وعده او برای پایان دادن به جنگ اوکراین ظرف ۲۴ ساعت از طریق یک تماس تلفنی با پوتین را نمونهای از همین رویکرد توصیف کرد؛ بیستوچهار ساعتی که البته پس از گذشت حدود دو سال هنوز زمان آن فرا نرسیده است.
ترامپ گفته موضوعاتی مانند ایران، خلع سلاح هستهای، جنگ اوکراین و روابط اقتصادی و تجاری در دستورکار مورد نظر او قرار دارند. با این حال، گزارش رویترز حاکی از آن است که طرفها درباره دستورکار و چارچوب نشست اختلافاتی داشتهاند و مقامهای آمریکایی نیز انتظار دستیابی فوری به توافقی در زمینه تسلیحات هستهای را پایین دانستهاند.
چرا کارشناسان انتظار دستاورد بزرگی از نشست شنژن ندارند؟
تردید درباره دستاوردهای عملی نشست شنژن، به تحلیلگران غربی محدود نمیشود و شماری از کارشناسان روس نیز انتظارات چندانی از نتایج ملموس آن ندارند.
«ایوان تیموفیف» مدیرکل شورای امور بینالملل روسیه معتقد است هنوز برای صحبت از «یالتای جدید» زود است زیرا شرایط تاریخی کنونی با پایان جنگ جهانی دوم تفاوت دارد و اساساً موضوعی وجود ندارد که سه قدرت بتوانند آن را میان خود تقسیم کنند. او همچنین انتظار دستیابی به توافقهای الزامآور در این نشست را واقعبینانه نمیداند.
»الکسی ماسلوف» مدیر مؤسسه مطالعات آسیا و آفریقای دانشگاه دولتی مسکو هم انتظار دستاوردهای عملی و مهم از این دیدار را محدود میداند.
«آندری کورتونوف» کارشناس باشگاه گفتوگوی والدای نیز معتقد است اهمیت نشست بیشتر در جنبه نمادین آن و تثبیت جایگاه روسیه بهعنوان یکی از قدرتهای بزرگ جهان است تا دستیابی به توافقهای مشخص.
«لوک کافی» پژوهشگر ارشد مؤسسه هادون با اشاره به محدود بودن منافع عملی این نشست برای واشنگتن، گفت نمیتواند تصور کند نتیجه ملموسی فراتر از اعطای اعتبار ژئوپلیتیک به پکن و مسکو از آن حاصل شود.
«وانگ ون» رئیس مؤسسه مطالعات مالی چونگیانگ در دانشگاه رنمین چین، معتقد است سه طرف خواستههای بسیار متفاوتی دارند و همین مسئله مدیریت انتظارات از مذاکرات را دشوار میکند. او گفته احتمال اینکه مذاکرات بدون دستیابی به توافقی مهم پایان یابد، بالاست.
«ونتی سونگ» استاد علوم سیاسی دانشگاه ملی استرالیا نیز گفت در سال 1945 سه قدرت متفق هدف مشترکی برای شکست آلمان نازی داشتند اما امروز چنین دشمن یا هدف مشترکی وجود ندارد که بتواند آنها را به یک ائتلاف راهبردی تبدیل کند.
تفاوت اصلی یالتا و شنژن
با وجود اهمیت نمادین نشست شنژن، به نظر نمیرسد بتوان آن را بهسادگی با کنفرانس یالتا مقایسه کرد. در سال ۱۹۴۵، سه قدرت پیروز جنگ جهانی دوم درباره ترتیبات پس از یک جنگ بزرگ مذاکره میکردند اما امروز سه قدرتی که در شنژن گرد هم میآیند، درگیر رقابتهای اقتصادی، نظامی و ژئوپلیتیک هستند و هنوز درباره قواعد نظم آینده جهان به تفاهم نرسیدهاند.
حتی اگر ترامپ، پوتین و شی بتوانند درباره برخی پروندهها به توافق برسند، این تفاهمها لزوماً به معنای تقسیم جهان یا تعیین حوزههای نفوذ نخواهد بود. مهمترین دستاورد احتمالی چنین نشستی میتواند ایجاد سازوکارهایی برای مدیریت رقابت، کاهش خطر رویارویی و جلوگیری از گسترش بحرانهای بینالمللی باشد.
از این منظر، اهمیت نشست شنژن بیش از آنکه در احتمال شکلگیری «یالتای دوم» باشد، در آزمودن امکان همکاری سه قدرت اصلی برای مدیریت جهانی است که دیگر تحت سلطه یک یا دو قطب قرار ندارد.
تأکید مسکو و پکن بر نظم چندقطبی
در مقابل گمانهزنیها درباره احتمال شکلگیری یالتای دوم، کرملین صراحتاً این مقایسه را رد کرده است.
«دیمیتری پسکوف» سخنگوی کرملین گفت: «اینها بازیهای دانشمندان علوم سیاسی است و هیچ ارتباطی با واقعیت ندارد.»
او تأکید کرد که روسیه و چین به دنبال تحمیل نظم جهانی یا تصمیمگیری درباره سرنوشت کشورهای دیگر نیستند و افزود: «ما نمیخواهیم کسی درباره سرنوشت خودمان تصمیم بگیرد و هرگز نیز تلاش نخواهیم کرد درباره سرنوشت دیگران تصمیم بگیریم.»
موضع پکن نیز تا حد زیادی با این رویکرد همخوانی دارد.
«مائو نینگ» سخنگوی وزارت خارجه چین با تأیید برگزاری نخستین دیدار حضوری سران سه کشور در این قالب، گفت تقویت ارتباط میان رهبران، مدیریت اختلافات و تثبیت روابط در راستای منافع هر سه کشور است.
گفتوگوی سه قدرت درباره یک قدرت دیگر
ایران اما به دلیل حفظ استقلال سیاسی و این واقعیت که از جنگ با دو قدرت اتمی قدرتمندتر از گذشته خارج شده، نگرانیای از این نشست ندارد.
«اسماعیل بقائی» سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران در نشست خبری اخیر خود و در پاسخ به این سوال که «آیا از این موضوع نگران نیستید که مسئله ایران به موضوع رایزنی میان سه قدرت جهانی تبدیل شود؟»، گفت: «اینکه سه قدرت جهانی درباره یک قدرت جهانی دیگر گفتوگو کنند، امر عجیبی نیست.»
بقائی به مسئلهای فراتر پرداخت و احتمال پاسخگو شدن آمریکا توسط روسیه و چین را مطرح کرد.
او گفت: «ما هم با روسیه و هم با چین در تماس نزدیک هستیم. چین و روسیه شرکای راهبردی ما هستند و مواضع ما را بهخوبی میدانند. این دو کشور با رویکرد یکجانبهگرایانه و ستیزهجویانه آمریکا مخالف هستند. آنها بهخوبی میدانند آنچه در منطقه ما در حال وقوع است، نتیجه اقدامات غیرقانونی و ماجراجویانه آمریکاست و طبیعتاً در هر تعاملی با آمریکا، حتماً خواستار پاسخگویی آمریکا خواهند شد.»