ترس سفارشی!
نهادهای اطلاعاتی و رسانه های آمریکا چگونه و چرا اتهام «بمب کثیف» علیه ایران را ساخته و ترویج می کنند؟
مصطفی صادقی: یک ادعای اطلاعاتی با هفت منبع ناشناس، اختلافنظر در دستگاه امنیتی آمریکا بر سر اعتبار اطلاعات، اعلام نبود تهدید معتبر از سوی کاخ سفید و سرانجام تهدید ایران به مجازاتی بیسابقه؛ اینها حلقههای زنجیرهای هستند که در کمتر از ۲۴ ساعت، پرونده «بمب کثیف» را از یک گزارش رسانهای به موضوعی در سطح سیاست عالی واشنگتن تبدیل کردند.
این فرایند با مفهوم «امنیتیسازی» قابل بررسی است؛ وضعیتی که در آن، بازیگران سیاسی با معرفی یک مسئله بهعنوان تهدیدی حیاتی، میکوشند آن را از حوزه مباحث عادی سیاستگذاری خارج کرده و ضرورت اتخاذ اقدامات فوقالعاده را مطرح کنند.
هفت منبع ناشناس؛ مسئله اعتبار اطلاعات
شانزدهم نوامبر ۲۰۲۶، سیانان در گزارشی اختصاصی به قلم کتی بو لیلیس، زکری کوهن، ناتاشا برتراند و کریستن هولمز مدعی شد اطلاعات جدید آمریکا از برنامهریزی احتمالی ایران برای استفاده از یک «بمب کثیف» یا سلاح شیمیایی علیه مقامهای آمریکایی در واشنگتن حکایت دارد.
این رسانه به هفت مقام آمریکایی استناد کرد که هویتشان اعلام نشده بود. مطابق گزارش، دو منبع از دستیابی به اطلاعاتی درباره مکانها و اهداف احتمالی سخن گفتهاند. منبعی دیگر نیز مدعی شده بود گفتوگوهایی رهگیری شده که از مخفیشدن مواد مورد نیاز در خاک آمریکا حکایت دارد.
بااینحال، مهمترین گزاره در متن سیانان نه ادعای وجود مواد، بلکه تصریح به اختلافنظر درباره اعتبار آن است: «مقامها درباره میزان اعتبار این اطلاعات اختلافنظر دارند.»
از عدم قطعیت اطلاعاتی تا قطعیت در ادبیات تهدید
یک روز پس از انتشار گزارش، دونالد ترامپ در مانیل اعلام کرد اگر چنین طرحی وجود داشته باشد، ایران بهایی خواهد پرداخت که هیچ کشوری پیشتر نپرداخته است.
سیانبیسی در گزارش ۱۷ نوامبر، ضمن بازتاب این اظهارات، تصریح کرد که نتوانسته گزارش اولیه سیانان را مستقلاً تأیید کند. بیبیسی نیز در گزارشی به قلم برند دبوسمن جونیور، همین محدودیت را درباره راستیآزمایی مستقل ادعا مطرح کرد.
لورن بیس، سخنگوی دولت آمریکا، اعلام کرده بود: «در حال حاضر هیچ تهدید معتبری علیه خاک آمریکا وجود ندارد.»
در گزارش سیانبیسی، مارکوین مالین، وزیر امنیت داخلی آمریکا، نیز تهدید منتسب به ایران را در سطح aspirational توصیف کرد؛ تعبیری که در این زمینه به وجود خواست یا تصور احتمالی، بدون احراز قابلیت و برنامه اجرایی قطعی، اشاره دارد.
ایران اتهام را رد کرده است. بیبیسی از واکنش اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه، و محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس، نیز گزارش داده که انتشار ادعاهای تازه را در ارتباط با زمینهسازی رسانهای برای اقدامات بعدی علیه ایران ارزیابی کردهاند.
اما حتی صرفنظر از مواضع تهران، گزارشهای رسانههای آمریکایی نشان میدهند هیچ مدرک علنی برای اثبات وقوع یک طرح عملیاتی مشخص ارائه نشده است.
تجربه عراق؛ وقتی منبع اطلاعاتی به تولید مشروعیت کمک کرد
پنجم فوریه ۲۰۰۳، کالین پاول، وزیر خارجه وقت آمریکا، در شورای امنیت سازمان ملل از وجود اطلاعاتی درباره تسلیحات کشتارجمعی عراق سخن گفت. بخشی از ادعاهای اطلاعاتی دولت جورج بوش، بر روایت یک منبع عراقی با نام رمز «کِروبال» استوار بود.
آرشیو امنیت ملی آمریکا در مجموعه اسناد The Record on Curveball نشان داد که درباره اعتبار این منبع، پیش از استفاده سیاسی از اطلاعاتش نیز تردیدهایی وجود داشته است.
نیویورکتایمز در ۱۵ فوریه ۲۰۱۱، در گزارشی به قلم جیمز رایزن، از اعتراف رافد احمد علوان الجنابی به ساختگیبودن ادعاهایش درباره آزمایشگاههای سیار تسلیحات بیولوژیک عراق خبر داد.
پیش از آن نیز نیویورکتایمز در یادداشت سردبیری The Times and Iraq، مورخ ۲۶ مه ۲۰۰۴، کاستیهای پوشش خبری خود درباره ادعاهای تسلیحاتی عراق را بررسی کرده بود.
ارزیابی اسرائیل و شکلگیری یک دستور کار امنیتی
مجله تایم در گزارش ۱۷ نوامبر خود به نکته دیگری اشاره کرد: نیویورکتایمز در سوم نوامبر نوشته بود اسرائیل اطلاعاتی درباره احتمال بررسی استفاده ایران از سلاح شیمیایی در اختیار آمریکا قرار داده است.
مطابق گزارش تایم، این ارزیابی میان مقامهای آمریکایی نیز محل اختلاف بوده است.
موضوع این گزارش، سلاح شیمیایی است و با ادعای بمب کثیف تفاوت دارد. بااینحال، قرارگرفتن چند ارزیابی امنیتی مورد اختلاف در فاصلهای کوتاه، امکان بررسی فرایند «دستور کارگذاری رسانهای» را فراهم میکند.
مسئله فرسایش مقبولیت جنگ
رویترز در ۱۶ نوامبر، در گزارشی به قلم جیسون لانگ، نتایج موج تازه نظرسنجی مشترک با مؤسسه ایپسوس را منتشر کرد.
مطابق این پیمایش فقط ۳۱ درصد بزرگسالان آمریکایی از جنگ با ایران حمایت میکنند.میزان تأیید عملکرد ریاستجمهوری ترامپ نیز ۳۲ درصد ثبت شده است؛ رقمی نزدیک به پایینترین سطح دوره ریاستجمهوری او.
این پیمایش بهصورت آنلاین، با مشارکت ۱۵۲۱ بزرگسال آمریکایی و حاشیه خطای اعلامشده حدود سه واحد درصد انجام شده است.
رویترز افزایش قیمت سوخت در نتیجه جنگ ایران را از عوامل فشار بر معیشت آمریکاییها و آسیب به موقعیت سیاسی حزب جمهوریخواه در انتخابات میاندورهای سوم نوامبر معرفی کرده است.
این مسئله با مفهوم «رأیدهی گذشتهنگر» نیز ارتباط دارد؛ الگویی که بر اساس آن، رأیدهندگان عملکرد گذشته دولت، بهویژه در حوزه اقتصاد و معیشت، را در ارزیابی سیاسی خود لحاظ میکنند.
بنبست سیاست خارجی و انتقال هزینه به اقتصاد داخلی
پل پوآست، استاد علوم سیاسی دانشگاه شیکاگو، در مقالهای که ۲۷ اکتبر در اندیشکده «شورای شیکاگو در امور جهانی» منتشر شد، جنگ ایران و سیاست تعرفهای دولت ترامپ را از عوامل افزایش فشار تورمی معرفی کرد.
او در مقاله Can a New Congress Compel Trump to End the Iran War? استدلال کرد که تصمیم ترامپ برای آغاز جنگ، آمریکا را در خاورمیانه به تنگنایی کشانده است که خروج از آن، بهویژه با توجه به مسئله تنگه هرمز، دشوار خواهد بود.
وقتی اختلال در مسیرهای انتقال انرژی و افزایش هزینه سوخت، بر قیمت کالاها و انتظارات تورمی خانوارها تأثیر میگذارد، یک تصمیم نظامی وارد عرصه معیشت، رضایت سیاسی و رفتار انتخاباتی میشود.
در این وضعیت، استمرار جنگ ممکن است با فرسایش مشروعیت عملکردی مواجه شود؛ یعنی کاهش ارزیابی مثبت شهروندان از توانایی دولت در تحقق اهداف و مدیریت هزینههای سیاستهای خود.
از هزینه جنگ تا برجستهسازی تهدید
طرح احتمال خطری بزرگ در خاک آمریکا میتواند چارچوب مناقشه را تغییر دهد.
در نظریه «قاببندی رسانهای» نحوه ارائه یک مسئله بر معیارهایی اثر میگذارد که مخاطب برای ارزیابی آن به کار میبرد.
اگر جنگ با ایران در چارچوب هزینههای سوخت، تورم و بنبست سیاسی بررسی شود، معیار قضاوت مخاطب با زمانی متفاوت است که همان جنگ در چارچوب جلوگیری از خطری احتمالی علیه واشنگتن بازنمایی میشود.
مفهوم دیگر، «زمینهسازی شناختی» است؛ فرایندی که در آن برجستهشدن یک مسئله میتواند اهمیت آن را در ارزیابی عمومی از عملکرد سیاستمداران افزایش دهد.
نظرسنجی رویترز بهتنهایی نشان نمیدهد انتشار گزارش سیانان نگرش آمریکاییها را تغییر داده است.
دو کارکرد سیاسی احتمالی؛ تشدید جنگ یا بازسازی توجیه گذشته
نخست، ایجاد زمینه اجتماعی برای پذیرش تشدید جنگ.
آنچه تا کنون محسوس شده تولید مصنوعی ترس علیه ایران است.
دوم، بازسازی توجیه سیاسی تصمیمهای نظامی پیشین.
تصمیمی که پیشتر از منظر هزینههای اقتصادی یا پیامدهای سیاسی مورد انتقاد قرار گرفته، ممکن است بهعنوان اقدامی پیشگیرانه در برابر خطری بزرگ بازنمایی شود.
این سازوکار در ادبیات ارتباطات سیاسی به «بازقاببندی» نزدیک است؛ یعنی تغییر چارچوب تفسیری یک اقدام، بدون تغییر خود اقدام.
برای حزبی که باید در رقابتهای انتخاباتی آینده از کارنامه دولت مستقر دفاع کند، شیوه روایت جنگ اهمیت سیاسی دارد.
هر چه هست حالا آمریکایی ها با کارنامه ای سیاه علیه بشریت بازی تازه ای را آغاز کرده اند؛ بازی کثیف با یک شایعه دروغ.