چرا عقبگردی برای خاورمیانه وجود ندارد؟
فرید ذکریا/ دو دلیل اساسی وجود دارند که نشان میدهند تنشهایی که در هفتههای اخیر در خاورمیانه رخ دادهاند، محو نخواهند شد. این دو نیروی قدرتمند که درحال تغییر جهان میباشند عبارتند از: جوانان و تکنولوژی...
کد خبر :
143323
سال انقلابها از ژانویه امسال آغاز شد، در کشورکوچکی که اهمیت چندانی نیز نداشت. پس از آن انقلاب به بزرگترین و مهمترین کشور منطقه وارد شد و رژیمی را که هیچ کس تصور سقوط آن را نمیکرد، ساقط کرد. اما تاثیر این اتفاق بسیار بیشتر از آن بود که به تصور درآید. فضای منطقه مملو از گفتگو در مورد آزادی و آزاد شدن شد. تظاهراتهای خیابانی به طور ناگهانی در همه جا گسترش یافتند، و قدرت دیکتاتورها و پادشاهان که از قصرهای خود با ترس این حوادث را مشاهده میکردند، به چالش کشیده شد.
این توصیفی است از اتفاقاتی که در تونس و مصر به مثابه انقلابهایی آرام رخ دادند و منبع الهامی برای مردم کشورهای عربی خاورمیانه گشت. در حقیقت این حوادث در خاورمیانه به ناآرامیهای ۱۶۲ سال پیش در سیسیلی و فرانسه شباهت دارند. انقلابهای ۱۸۴۸- نامی که برای نامیدن آنها در آن سالها انتخاب شد- از نظر فضای ذهنی شباهت فراوانی به حوادثی که در حال حاضر در خاورمیانه رخ میدهند داشت. (تاریخ نگاران آن دوران، آن رخدادها را فصل بهار مردم نامیدند) عامل طغیان مردم در ان سالها به مانند امروز، رکود اقتصادی و افزایش ناگهانی قیمتها بود. دیکتاتورهای آن دوره قدمت طولانی داشتند و بسیار سرسخت بودند و جوانان در خط مقدم مبارزه علیه آنها قرار داشتند. تکنولوژیهای اطلاعاتی جدید- روزنامه ها- این مردم را به یکدیگر پیوند میدادند.
اما برخلاف جریان ایجاد شده، انقلاب جوانان در آن دوران پایان خوبی نداشت. تظاهرات کنندگان قدرت را در دست گرفتند اما پس از آن تقسیم و متفرق شدند و به مبازه با یکدیگر پرداختند و خود را تضعیف کردند. ارتش به نظم پیشین وفادار ماند و با سرسختی مخالفان را از میان برداشت. سلطنت طلبان منتظر چنین فرصتی بودند و پس از چند سال رژیمهای سابق دوباره خودشان را مستقر کردند.ای. جی. پی. تایلور- مورخ انگلیسی- این طور عقیده دارد که «تاریخ به بزنگاه خود رسیده بود، اما تغییر نکرد».
آیا امروز تاریخ خاورمیانه تغییرخواهد کرد؟ آیا این اعتراضاتی که در یمن، بحرین، اردن و دیگر کشورهای عربی به راه افتادهاند، از بین خواهند رفت و چند سال دیگر که به این اتفاقات نظرکنیم، این طور استنباط خواهیم کرد که تغییرات اندکی رخ ندادهاند؟ این احتمال وجود دارد، اما دو دلیل اساسی وجود دارند که نشان میدهند تنشهایی که در هفتههای اخیر در خاورمیانه رخ دادهاند، محو نخواهند شد. این دو نیروی قدرتمند که درحال تغییر جهان میباشند عبارتند از: جوانان و تکنولوژی.
عامل اصلی بحران فعلی در کشورهای عربی خاورمیانه، وجود خیل عظیم جوانان در این کشورها است. نزدیک به ۶۰% از جمعیت این کشورها را جوانان زیر ۳۰ سال تشکیل میدهند. این میلیونها جوان خواستههایی دارند که بایستی به باستی برآورده شوند و حکومتهای حاکم بر این کشورها ناتوان از انجام آن میباشند. خواستههای این جوانان با برچسبهایی از قبیل بنیاد گرایی اسلامی و یا مداخلات غربیان سرکوب شده است. اما خیلی ساده باید گفت که این اعتراضات داخلی غالبا غرب را نیز دچار ناآرامی کردهاند، زیرا که به موجب آن اتحادهای پیشین نقض شدهاند. اما اولین خواسته این معترضان این است که به مانند یک شهروند با آنها رفتار شود، نه یک تبعه. در تحقیق پیمایشی که اخیرا در میان جوانان خاورمیانه انجام شد، اولین خواسته جوانان در ۹ کشور این بود که در کشوری آزاد زندگی کنند. اگر چه آرزوهایی از قبیل زندگی در جوامع پیشرفته نیز از اولویت بالایی برخوردار بودند.
جوانان همیشه منبع خشونت نیستند. غرب نیز افزایش ناگهانی جوانان در درون جوامع خود را تجربه کرده است- رشد ناگهانی کودکان در دهههای پس از جنگ جهانی دوم- که عمدتا جهت رشد اقتصادی این کشورها به کار گرفته شدند. کشورهای چین و هند نیز کارگران جوانی را دارند و وجود این جوانان به قدرت اقتصادی این کشورها میافزادید. اما در صورت عدم رشد اقتصادی، فرصتهای شغلی و حس احترام، این جوانان - خصوصا مردان جوان- میتوانند به منبعی جهت نارضایتی تودهای منجر شود. این چیزی است که در حال حاضر در خاورمیانه اتفاق افتاده است، جایی که رشد ناگهانی جوانان به بالاترین نقطه خود رسیده است- شاید بالاترین نقطه در سطح جهان. از سال ۱۹۷۰ تا ۲۰۰۷، ۸۰% از اختلافات و درگیریها در کشورهایی رخ داده است که حداقل ۶۰% از جمعیت آن را جوانان زیر ۳۰ سال تشکیل دادهاند. حتی مکانهایی که تولد کودکان موجب افزایش جمعیت شده است نیز خالی از مشکل نیستند. این رشد ناگهانی جمعیت برای اروپا در دهه ۶۰ میلادی اتفاق افتاد، دورانی که با شورشها و اعتراضات تودهای همراه بود.
روزنامه نگاران، سیاستمدران و دانشگاهیان همگی به مشکل جوانان کشورهای عربی در خاورمیانه اشاره کردهاند. اما حکومتهای این کشورها اقدامات موثر را انجام نداده اند- رشد بیکاری در برخی از این مناطق به شکل شگفت آوری بالا میباشد و در برخی از این کشورها به ۲۵% نیز میرسد. رشد قیمت نفت در سالهای اخیر به دولتمردان این کشورها (کشورهای عربی) اجازه داده است تا به اشکال مختلف به مردم خود پول بدهند، اما بیش از نیمی از این جمعیتی که در خاورمیانه زندگی میکند در سرزمینهایی زندگی میکنند که نفتی در آن وجود ندارد.
علاوه بر این، در کشورهای ثروتمند نفت به نغمتی تبدیل شده است، مکانهایی که تقریبا اقتصاد آنها چیزی بجز استخراج هیدرو کربن از دل زمین ندارد، در حالی که نظامیان دیگر کشورها تمامی امور را در دست دارند و رژیم حاکم نیز تنها یک چیز را به مردم خود ارائه میدهد: «تا وقتی به شما اجازه استفاده از سوبسیدها را میدهیم که شما قوانین ما را پذیرا باشید». دو کشور کویت و بحرین از ترس و اضطراب جاری در منطقه تصمیم گرفتهاند تا به تمام شهروندان خود پاداش بدهند. (کویت ۳۰۰۰ دلار، بحرین۲۷۰۰ دلار)
این پرداختها یاد آور این میباشند که در خاورمیانه دو شکل از کنترل وجود دارد: سرکوب تودهها، تطمیع تودهها. شاید گزینه دوم (تطمیع تودهها) که کشورهای نفت خیز خاورمیانه به آن اقدام میکنند، تاثیر بیشتری داشته باشد- اما در بحرین این حکومت این کشور با چالش دیگری رویاروست؛ گروه اقلیت سنی بر اکثریت شیعیان این کشور فرمان میرانند. به هر حال مخمصه بزرگتری که هر دو این نظامها (سرکوبگر و تطمیع گر) با آن مواجه میباشند جمعیتی است که بسیار آگاه و به هم پیوسته میباشند. این خیلی ساده انگارانه خواهد بود که تمام وقایع رخ داده در تونس و مصر را به فیس بوک ارتباط دهیم. اما تکنولوژی- شبکههای ماهوارهای، کامپیوترها، تلفنهای همراه و اینترنت- نقش مهم و عمدهای را در آگاه سازی، آموزش و ارتباط دادن مردم در منطقه داشتهاند.
این پیشرفتها افراد را قدرتمند و دولتها را در موضع ضعف قرار میدهد. در روزگاران گذشته، تکنولوژی اطلاعات مطلوب کسانی بود که در قدرت قرار داشتند، زیرا که نسبت آن یک به همه بود و به خاطر همین بود که در دهه ۳۰ میلادی، انقلابیون تلاش میکردند کنترل ایستگاههای رادیویی را در دست بگیرند، زیرا که از این طریق میتوانستند اطلاعات خود را در میان مردم تبلیغ کنند. امروزه تکنولوژیها همه به همه هستند، شبکههایی که همه به هم متصل میباشند و کسی کنترل آنها را در دست ندارد و بسیار ناامید کننده است که کسی بخواهد مانع گسترش اطلاعات شود.
البته کشورها میتوانند به مقابله بپردازند. دولت مصر توانست به مدت ۵ روز مانع دسترسی مردم کشورش به اینترنت شود. اما به هزینههای اقداماتی از این قبیل نیز بایستی فکرکرد. آیا بانکهای کشورهای عربی خواهند توانست در صورت قطع بودن اینترنت به فعالیت بپردازند؟ کره شمالی تا موقعی که در حصار خود بسر میبرد خواهد توانست به حیات خود ادامه دهد، اگر چه این ثبات و پایداری دیری نخواهد پایید. برای حکومتهایی که خواستار پاسخ به نیازهای شهروندانشان میباشند، باز بودن فضای کشور نیازمبرم اقتصادی و سیاسی است.
ضرورت مدرن سازی-جوامع برای پیشرفت نیازمند آزادی بیشتر میباشند- است که به من اجازه میدهد تا نسبت به انقلاب جوانان خوش بین باشم. با نگاهی به تاریخ کشورهای عربی خاورمیانه در یک سده اخیر، از اقداماتی از این قبیل دلزده و ناامید میشوید. اما چیزی در این منطقه در حال تغییر است. «وارن بافت» روزگاری گفت، «زمانی که کسی به من میگفت «این بار همه چیز متفاوت خواهد بود» سریعا دستهایم را به سمت جیب هام میبردم چون میترسیدم در همان لحظه کسی جیبم را بزند». خوب، اما من احساسی دارم که این بار اوضاع در کشورهای عربی خاورمیانه متفاوت خواهد بود. اما به هر حال، همچنان دستهای خود را بر روی جیبهایم نیز قرار دادهام.
منبع: همشهری ماه شماره اسفند/ فروردین 90-89