در عقل کل بودن عقل کل
کورش علياني/ تنوع در زبان و لهجه قابل درك است، ميتوان سوءتفاهمهاي ناشي از آن را رفع كرد، و با وجود تمام اين تنوعها در كنار هم به خوبي و خوشي زندگي كرد، البته اگر توهم «من درست ميگم» يقه يكي از اين زبانها و لهجهها را نگيرد.
اگر کسي که ايران را نميشناسد از ما درباره ايران بپرسد، سرمان را بالا ميگيريم و ميگوييم «ايران کشور پهناوري است با آب و هواي متنوع و...» اما کمتر پيش ميآيد بگوييم «ايران کشوري است پهناور با لهجهها و زبانهاي متنوع». اين را نه تنها به ديگران نميگوييم، بلكه خودمان هم يادمان ميرود. يك لهجه خاص فارسي هست كه مردم تهران به آن صحبت ميكنند و گمان كردهايم آن لهجه يعني زبان فارسي و زبان فارسي يعني زبان تمام مردم ايران. در تهران كسي براي ساعت و دوچرخه و عينك فعل پوشيدن استفاده نميكند، براي همين گمان ميكنيم اگر كسي بگويد «عينكم را بپوشم و برويم» حرف بيربطي زده است. در تهران مردم با وسواس و خيلي زياد از فعل ماضي نقلي استفاده ميكنند. زن گوشي تلفن را ميگذارد و ميگويد «شوهرم بليت خريده داره ميآد من رو هم ببره». اما در مازندران مردم ماضي نقلي ندارند. زن گوشي تلفن را ميگذارد و ميگويد «شوهرم بليت خريد داره ميآد منو بگيره». در شيراز كسي ميگويد «نمچيطو شد» و من تهراني نميفهمم كه اگر ميخواست به لهجه من بگويد ميگفت «نميدونم چه طور شد». همان شيرازي «آلو» را نه از بقالي كه از سبزيفروشي ميخرد چون «آلو» به چيزي ميگويد كه من و شما «سيبزميني» صدايش ميكنيم. خدا عزا براي كسي نياورد، اما اگر به عزايي در دامغان دعوت باشيد، شايد يكي دو دقيقه طول بكشد تا بفهميد وردي كه حاضران دسته دسته رو به صاحب عزا ميگويند و شما «خانابادان» ميشنويد، «خانهتان آبادان» است. هموطن تركمان راحت در يك كلمه ميگويد «ايتـَلـَمه» كه در تهران مردم به جايش ميگويند «من رو هل نده». در يزد و كرمان كسي در ديكته «غريب» را با «قريب» اشتباه نمينويسد، چون همه ق و غ را مختلف تلفظ ميكنند. در مشهد دو مرد كه همسر دو خواهر باشند «همزلف» هستند و نه «باجناق» و اگر كسي به قنادي برود و شيرينياي بخواهد كه پوسته نازكي دارد و داخلش خامه است، بايد سراغ «نارنجك» را بگيرد نه «نونخامهاي». اينها يعني براي بسياري از ايرانيان لهجه فارسي تهراني لهجه اول نيست و اگر بخواهند بايد در طول زمان و با تمرين ريزهكاريهايش را ياد بگيرند. تا به حال به حرف زدن ناشنوايان با دستهايشان نگاه كردهايد؟ ديدهايد با چه سرعت، دقت و اعتماد به نفسي انگشتهايشان را خم و راست ميكنند؟ آنها به زبان ناشنوايان مسلط شدهاند. اما اطرافيان شنواي آنها كه اين زبان را ميآموزند، گاهي نميتوانند به اندازه آنها دقيق و سريع و با اعتماد به نفس به اين زبان صحبت كنند. چون براي آنها زبان گفتاري زبان اصلي است نه زبان دستي كه با آن با بستگان ناشنوايشان صحبت ميكنند. كسي كه در تهران به دنيا نيامده و لهجه تهراني يا زبان فارسي، زبان يا لهجه اولش نبوده همين حال را دارد. او در به كار بردن فعلها، واژهها، ضميرها، زمانها و ديگر عناصر زباني و فهميدنشان اشتباه ميكند. براي شما واضح است كه «از نفس افتادن»، «پر در آوردن»، «دنيا دور سرم چرخيد»، «محض ارا» و اصطلاحات ديگري مثل اينها يعني چه. طبيعي است براي ديگران واضح نباشد. تنوع در زبان و لهجه قابل درك است، ميتوان سوءتفاهمهاي ناشي از آن را رفع كرد، و با وجود تمام اين تنوعها در كنار هم به خوبي و خوشي زندگي كرد، البته اگر توهم «من درست ميگم» يقه يكي از اين زبانها و لهجهها را نگيرد. توهم بدتري كه يقه لهجه مركزي را ميگيرد اين است كه كندي ديگران را نه به حساب كند بودن در فهم زبان و لهجه او، كه به حساب كند بودن در فهم ميگذارد. بارها ديدهايم و شنيدهايم كه ميگويند «ولش كن بابا! دهاتيه (يا مثلا بچه فلان شهره)، نميفهمه». واقعيتش اين است كه كسي كه چنين نگاهي دارد، با همين جمله گواهي ميدهد كه چه ديد غلط و تنگي دارد. او چشمهايش را به سودمندترين واقعيت - اين واقعيت كه هموطنانش نيز ميدانند و ميفهمند - بسته و خودش را عقل كل فرض كرده است. منبع: تهران امروز