در باب نقادی اصول محور
سجاد نوروزی:بنابراین دیالکتیک نقد اصوالگرایانه بر اصولی تاکید می کند که آن اصول ابتنا بر مبانی ای الهی دارند. با این وصف می توان حکم کرد تعطیلی نقد در جامعه اسلامی به نوعی تعطیلی وجه مهمی از اندیشه اسلامی است. متحجران بر این تعطیل شدن و امحاء سنت نقد همواره تاکید داشته اند تا عیان شود چه کسانی خطر اصلی برای یک جامعه اسلامی هستند.
آیا نقادی می تواند پراگماتیک و بی نیاز از اصول معرفتی جلوه گر شود یا آنکه مبتنی بر یک اصل گرایی و حق گرایی نباشد ؟ فرض معرفتی ما در این نوشتار این است که نقد و نقادی باید مبتنی بر اصول مشخص فکری ای باشد تا غایات و ارجاعات آن کاملا عیان گردد.بر این اساس هنگامی که نقد اصولگرایانه سخن می گوییم حسب مبانی معرفتی آن باید مفهوم نقد و مبانی آن را شرح دهیم تا امر حقی که ما در فرایند نقد به آن ارجاع می دهیم مشخص شود. از این حیث مفهوم "حق" در رویکردهای اصولگرایانه، امری است که دلالت بر "ذاتیات" دارد، نه عرضیات.سخن بر سر این است که اصول فکری-عملی منبعث از ذات دیانت اسلام، "حقی" است که از "حق اکملی" به نام دیانت منبعث گردیده تا انسان به "حق" واقعی خویش دست یابد. در اینجا مفهوم "حق" مفهومی چندپاره و دارای ساحتهای معنایی گوناگونی است که در عین چندپارگی، ارتباطی بس وثیق با یکدیگر کسب میکنند و به عبارتی "وحدت در عین کثرت" بهشمار میآید. غلظت مفهوم "حق" در واقع از فربهی آن در وجوه متونی دین و سیره اولیای اسلام نشأت میگیرد. "حق" اولاً و بالذات، ذات دیانت است که اشتمال بر اصول دین دارد. یعنی آن اصول به واسطه صادر شدن از سوی ذات اقدساللّه و مستتر بودن در سیره نبوی "حق اکمل" است. اما این حق اکمل در عین حال، به تفویض "حق" در معنای "حقوق ذاتی انسان" نیز دلالت دارد. یعنی؛ این ساحت معنایی منبعث از "حقیقت تام" به انسان "حقوقی" را اعطا میکند که التزام به آن، پاسداری و حراست ایدئولوژیک- عملی را طلب میکند و تواماً به فرد حقوقی را اعطا میکند که موجد تنظیم زیست اجتماعی او و روابط او با حکومت است. فارغ از این مباحث اما، آنچه که باعث التزام تام به "اصول" و شرعیت حقوق اعطا شده از سوی آن به فرد و جامعه میشود، "حق" بودن است. این حق همانا ریشهای مستحکم در معارف، شریعت و الهیات اسلامی دارد. دیانت به ما "اصول" معرفی میکند؛ اصولی که یا در دایره "شریعت" میگنجد، مانند حرام و حلال و حسن و قبح فقهی که دلالت بر کنشها و نیات زندگی روزمره دارد یا از بطن معارف و کلام برون میتراود که آن اشتمال بر تأکید بر عقل و در نظر گرفتن سفارشها و فرامانهایی است که در وجوه متونی دیانت آورده شده و آخرالامر، جهانبینی و تفسیر ساحت عقلی، فرهنگی، سیاسی و اجتماعی جامعه است. در این فرایند، انسان تکالیفی دارد و حقوقی.این "تکلیف" و "حقوق" رابطهای وثیق با یکدیگر دارند و لازم و ملزوم یکدیگرند تا آن "حقوق" به انسان تعلق نگیرد، آن تکلیف ادا شدنی نیست و تا آن تکلیف نیز برقرار نباشد، آن حقوق موضوعیت عقلانی و شرعی و اجتماعی کسب نمیکند. بنابراین میبینیم "اصولگرایی" بهعنوان یک نظریه اجتماعی و فلسفه سیاسی، در یک تلازم معنایی با "اسلامگرایی" است و بالطبع مفهوم نقد در این حیطه نیز باید معنا شود، "اصولگرا" ملتزم است به اصول اسلام و این اصول را در دایره گسترده فلسفه اسلامی، شریعت اسلامی، کلام اسلامی و فقه به تفسیر میکشد، در این تفسیر، اصولگرایی امری است که صلاح دنیا و فلاح عقبی در آن مستتر است، در نظرعامل به آن، دنیا مزرعهآخرت است و زیست اجتماعی و سیاسی در همان کلام جاودان معصوم (ع) خلاصه میشود که "زندگی چیزی نیست جز عقیده و جهاد". حال پرسش بنیادین این است که حراست نرم افزارانه از آنها چگونه موضوعیت مییابد و در جامعه اسلامی مساله نقد در چه هیأتی بروز و ظهور مییابد؟ در این باب، آنچه که در "جمهوری اسلامی" تا به حال اتفاق افتاده است، یکسره مطلوب و منطبق با ارزشهای اسلامی و اعتقادی است؟ واضح است که چنین نیست. ما برای آنکه بهتر این امر را درک کنیم باید نقد ما بر برخی عملکردهای ناصواب، در چارچوب اندیشه اسلامی و انقلاب برآمده از آن باشد و باید تئوریهای فلسفی و جامعه شناختی را سامان دهیم که مبادی و اصول نقادی را سامان دهد. بر همین اساس با تمسک به "اصول اسلامی" هر عملکردی را که عدول از آن ساحت معنایی و هنجارهای برآمده از آن باشد، به نقد میکشیم و حتی با آن مقابله میکنیم. بنابراین مفهوم اصولگرایی پیوندی ناگسستنی با مساله نقد دارد. التزام و اعتقاد به اصول ایجاب میکند که در برابر عدول از اصول، روش پویا و بیانقطاع را سرلوحه سازیم. با این وصف، نقد اصولگرایانه در نظم اجتماعی اسلامی، بر پایه مبادی ثابث و اصول لایتغیر و بهعبارتی بر شالوده "اولا و بالذاتها" استوار میشود و دل به پیامدها و نتیجهگرایی صرف نمیبندد. حریت اصولگرایانه حکم میکند که فارغ از دلالتهای عملی معطوف به مصلحت سنجیهای روزمره، نقد اشتمال تام بر مبانی و مبادی ذاتی و اصولی انقلاب و اندیشه اسلامی داشته باشد. البته این امر به آن معنا نیست که "نقد اصولگرایانه" فارغ از جزییات اجتماعی تنها به کلیات تئوریک میپردازد. بلکه پرداختن به جزییات باید بر اساس آن کلیات وامهات تئوریک باشند تا نقدها عیار گیرند. بنابراین باید در عرصه عمومی حضور نقادانه روشنفکران دینی و عالمان دین امری ضروری و لازم شمرده شود . اینچنین که راه برای اصل گرای فلسفی و اصولگرایی سیاسی گشوده میشود. در عین حال«حضرت امام(ره) در فرمايشات خود ضمن عنايت به سازنده بودن نقد و مبرا ندانستن افراد از نقد، دو قيد مرتبط عدم حذف و تخريب ديگران از صحنه انقلاب و عدم ارجحيت منافع و مصالح جناحي بر انقلاب را ذكر ميكنند كه بايد مطمح نظر منتقدان قرار گيرد. اما نميتوان پيشاپيش به نام نقد غير سازنده يا تخريبگر يا ضدانقلابي از بروز و ظهور نقدهاي سازنده جلوگيري كرد. سازندگي و بجا بودن نقد قواعد و ملاكهاي بيناذهني و قابل سنجش خودش را دارد كه بايد پس از طرحش مورد داوري قرار گيرد. به علاوه طبيعي است جامعهاي كه به استقبال نقد و نقادي ميرود بايد خود را آماده پيامدها و ملزومات آن نيز بكند. هيچ ضمانتي وجود ندارد كه نقدها همواره سازنده و ارزشمند باشند، چه بسا در ميان نقادهاي سازنده و بجا، نقدهاي غير سازنده و حتي تخريبگر نيز ظهور كند كه بايستي با سعهصدر و برخورد قاعدهمند و روشمند به آنها نيز پاسخ داد. به عبارت ديگر نميتوان به نام مقابله با نقدهاي مخرب، از ظهور و بروز نقدهاي سازنده با لطايف الحيلي خودداري كرد. بايد شرايط سياسي و اجتماعي و رواني جامعه به گونهاي باشد كه احساس امنيت لازم براي طرح آرا و نظرات و نقدها براي آحاد و اقشار مختلف جامعه وجود داشته باشد و حتيالامكان قيود و محدوديتها دروني افراد شده باشد. نبايد با توجيحات مختلف و تفاسير غلط از نظام ولايي، انسان و جامعه ساكت، صامت، راكد و خمود را مظهر انسان و جامعه مطلوب و اصطلاحاً ولايتمدار بدانيم و از وجه پرسشگري و نقادي و اعتراض و فرياد انسان و جامعه مطلوب غافل شويم. چگونه ميتوان جامعه بيدار و آگاه به حقوق حقه خود را با سكوت و طبعاً يأس پيوند داد. جامعه اگر اميد ميخواهد بايد به استقبال فرياد و اعتراض و نقادي برود و اگر طالب يأس و نوميدي است بايد پذيراي سكوت و خمودگي باشد، چون اميد با فرياد و يأس با سكوت همراه و عجين است. نميتوان از يك طرف مردم را به اميد و از طرف ديگر به سكوت فراخواند.» (عماد افروغ ، مباني و قلمرو احياگري ديني امام خميني 1387) بنابراین دیالکتیک نقد اصوالگرایانه بر اصولی تاکید می کند که آن اصول ابتنا بر مبانی ای الهی دارند. با این وصف می توان حکم کرد تعطیلی نقد در جامعه اسلامی به نوعی تعطیلی وجه مهمی از اندیشه اسلامی است. متحجران بر این تعطیل شدن و امحاء سنت نقد همواره تاکید داشته اند تا عیان شود چه کسانی خطر اصلی برای یک جامعه اسلامی هستند.