فضاي شهري و تشتت هويت فرهنگي
مهرداد اینانو / با روندي كه جامعه شهري ما طي ميكند و چندگانگي فرهنگي حاكم بر آن و بيتوجهي صاحبان فكر و نظر به اين مقوله و با عنايت به حركت سريع و رو به رشد جهانيسازي اگر چارهاي براي اين بحران انديشيده نشود، در كوتاه مدت زياني به پيكره جامعه وارد خواهدشد كه تا مدتها نخواهيم توانست به جبران آن دست يازيم.
در ميان مباحث مربوط به ساختارهاي فضاي شهري فارغ از فرم فيزيكي و عناصر سازنده يك بنا، حضور عنصري به نام محتوا و معنا ارتباط تنگاتنگ و البته پيچيدهاي را بين معماري ، فضاي شهر و فرهنگ آن به وجود ميآورد. بهعبارتي معماري يك شهر نمادي از عمق ريشه داشتن جامعهاي در فرهنگ خود به شمار ميرود. از اين رو معماري و فضاي فيزيكي شهر و در اين مقوله به طور مشخص شهر تهران بيانگر هويت پايتخت بوده و آن را از ديگر شهرها متمايز ميسازد. بيگمان يكي از مؤلفههاي فرهنگ نمادهاي آن است. اگر مؤلفههاي اصلي تشكيلدهنده يك فرهنگ را جهانبيني، ارزشها و هنجارها قلمداد كنيم كه ارتباطي منطقي و هماهنگي بين اين عناصر برقرار باشد، بديهي است كه نمادهاي فرهنگي يك جامعه ريشه در ارزشهاي حاكم بر آن جامعه دارد و عناصر محتوايي خود را از اين ارزشها اخذ ميكند. براين اساس هندسه حاكم بر معماري جامعه عناصر محتوايي و بار معنايي خود را از جهانبيني آن جامعه دريافت ميكند كه خود منبع و آبشخور ارزشها به حساب ميآيند. نبايد فراموش كرد كه عناصر يك فرهنگ از طريق ارتباط منطقي و ارگانيكي كه با يكديگر دارند،در تمامي شئون و سطوح جامعه پخش و باعث بههم پيوستگي و دوام و بقاي آن ميشوند و در صورت بروز هر نوع از همگسيختگي و اختلالي در اين سيستم كل جامعه دچار اختلال ميشود. از سوي ديگر هويت نيز مقولهاي فرهنگي است كه گاهي مترادف با فرهنگ نيز مورد ارزيابي قرار ميگيرد. اگر هويت هر فرد را «آنچه كه موجب شناخت فرد باشد» تعريف كنيم، هويت جامعه نيز هر آن چيزي است كه يك جامعه با آن شناخته و از جوامع ديگر متمايز ميشود. منشأ هويت، فرهنگ است كه با نگاهي به تاريخ گذشته شكل ميگيرد. فضاي شهري ميتواند نمادي از هويت و فرهنگ يك جامعه باشد. تكوين و ارائه سبكهاي مختلف معماري مانند سبك ايراني، اسلامي، غربي و ... همه براين اساس صورت گرفته است. اما سؤالاتي كه پاسخ به آنها ضرورت تام دارد، اينگونه مطرح ميشوند:آيا فضاي شهري و معماري امروز با فرهنگ و هويتمان قرابت و پيوند نزديك دارد؟ با آشفتگي و چندگانگي مشهود در فضاي شهري، آيا قوه عاقلهاي ولو غيرخودي در آن قابل شناسايي است يا صرفاً روند تقليد بدون عنايت به موازين اصولگرايي و توجه به فرهنگ خودي در حال چنگاندازي بر پيكره معماري و فضاي شهري است؟ آيا مسئولان فرهنگي و روشنفكران ديني بر اين باورند كه رواج دوباره هندسه مقدس و اسلامي، ما را در بازگشت به ريشههايمان ياري خواهند كرد؟ آيا اضطراب حاكم بر جامعه و عصبيتهاي فردي و جمعي موجود در آن مولود اختلال در مؤلفههاي فرهنگي جامعه ما نيست؟ آيا شهر تهران به عنوان امالقراي شهرهاي اسلامي نصيب و بهرهاي از معماري اسلامي دارد؟ براي دريافت پاسخ به اين سؤالات، بررسي ويژگيهاي فضاي شهر و معماري در گذشته و توجه به جنبههاي محتوايي و فرهنگي آن و مقايسهاش با وضع موجود، عنايت به نوع نگاه مسئولان و حساسيت آنها به اين مقوله و تبيين هويت افرادي كه قرار است به تهران به عنوان يك شهر اسلامي هويت بخشند، مفيد خواهدبود. مطالعات صورت گرفته در اين زمينه نشان ميدهد كه در معماري ايراني ـ اسلامي،اصولي رعايت ميشد كه علاوه بر اينكه نشانگر فرهنگ و هويت ايراني بوده،با ملزومات انساني نيز انطباق بيشتري داشته است. نگاه آسماني، برجستگي تجلي وحدانيت،مردمگرايي، خودبسندگي و درونگرايي از جمله اين ويژگيها بوده كه به معماري ايراني شكوه،عظمت و زيبايي خاصي ميدادهاند. در حالي كه معماري و فضاي شهري ما در حال حاضر دچار نوعي آشفتگي و چندگانگي شده است و ديگر به سختي ميتوان ويژگيهاي گذشته را در آن پيدا كرد. از سوي ديگر بسياري از معماران و دستاندركاران فضاي شهري كه دغدغه حراست از هويت و فرهنگ ايراني اسلامي را دارند بر اين عقيدهاند كه فضاي موجود كنوني نه تنها در حال دوريگزيني از مؤلفههاي فرهنگ خودي است بلكه با روند تقليدي در پيش گرفته شده نيز، بنيان فكري منسجم و قاعدهمندي در پس آن وجود ندارد. در نتيجه علاوه بر اينكه فضاي شهري و معماري كنوني نمايانگر و تداومبخش فرهنگ ايراني نيست و روز به روز از اصالت موجود در فرهنگ ايراني فاصله بيشتري ميگيرد، هر روز مشكلات و معضلات بيشتري را نيز براي جامعه بوجود ميآورد. با روندي كه جامعه شهري ما طي ميكند و چندگانگي فرهنگي حاكم بر آن و بيتوجهي صاحبان فكر و نظر به اين مقوله و با عنايت به حركت سريع و رو به رشد جهانيسازي اگر چارهاي براي اين بحران انديشيده نشود، در كوتاه مدت زياني به پيكره جامعه وارد خواهدشد كه تا مدتها نخواهيم توانست به جبران آن دست يازيم.