یک بار دیگر، آژانس شیشهای
حالا كه بحث به اینجا رسید، این را هم بنویسم كه تقریبا همه كسانی كه از وضعیت سیاسی فرهنگی و اجتماعی آن سالها گله و شكایت داشتند، امروز هم چندان راضی نیستند. فرق امروز و دیروز این آدمها این است كه در گذشته لااقل قدرت دستشان نبود، اما این روزها قدرت در دستشان است.
نوشت: چند شب پیش شبکه استانی قم، فیلم خاطره انگیز و ماندگار «آژانس شیشهای» را پخش کرد. درست یادم نیست که برای چندمین بار (شاید چهلمین بار، پنجاهمین بار، شصتمین بار …) پای تلوزیون نشستم و داستان عباس و حاج کاظم را تماشا کردم. باز هم مثل دفعه اول، همان حس و همان درد و همان اشک و همان آه. این روایت چند روزه از زندگی این دو بسیجی، هنوز هم تلخ است. مخصوصا آن چند ساعت حضورشان در آژانس مسافرتی و تحمل کنایههای مردم (هم آشنا و هم غریبه، هم باخبر و هم بیخبر!) مظلومیت عباس، غیرت حاج کاظم، بی غیرتی بعضیها، شعارهای سلحشور درباره امنیت ملی و دهه ثبات و آرامش و امنیت و توسعه و قانون و … آژانس فقط یک فیلم مثل همه فیلمهای سینمایی ایرانی نیست، روایتی کوتاه است از سیاست و فرهنگ سالهای بعد از جنگ. دههی اعتبار یقهسفیدها و فراموشی لباسهای خاکی. هنوز چند سالی از پایان دفاع مقدس نگذشته بود که این بیتفاوتی نسبتا فراگیر به وجود آمد. ذائقه مردم عوض شد، البته به مدد تغییر ذائقه مسئولین محترم که الناس علی دین ملوکهم! در حقیقت آژانس شیشهای، تلنگری بود به مردم، به مسئولین، به همه. این تلنگرِ تلخ، هنر ابراهیم حاتمیکیا بود. حاتمی کیا به کسی اهانت نکرد، فقط از مردم خواست که لحظهای تحمل کنند، این داستان را ببینند و اجازه ندهند تا این غیرت بمیرد! حاج کاظم هم از کسی طلبکار نبود، کسی را گروگان نگرفته بود، حاج کاظم همه آنهایی را که در آژانس گرفتار شده بودند، شاهدانی میدانست که باید یک شب را تا به سحر تحمل میکردند و درد عباس را میدیدند و میفهمیدند. هرچند کار به جایی رسید که حتی خودیها هم حرفش را درک نمیکردند و قصه و غصهاش را نمیفهمیدند. قصهی غولی که به خانه و کاشانه همین مردم حمله کرده بود؛ و غصهی بسیجیانی که برای بیرون کردن آن غول، از جان خود مایه گذاشته بودند و فراموش شده بودند؛ اما پاسخ مردم کنایه بود و زخم زبان… ارزش کار حاتمیکیا همین جا مشخص میشود که از ابزار سینما استفاده کرد برای نشان دادن یک معضل اجتماعی. باید دست ابراهیم حاتمی کیا را به خاطر ثبت تاریخی وضعیت سیاسی فرهنگی و اجتماعی آن سالها بوسید. گاهی با خودم فکر میکنم که اگر حاتمی کیا، به جز آژانس شیشهای، هیچ فیلم دیگری نداشت و حتی اگر قهر میکرد و میرفت، همین یک فیلم او بزرگترین خدمت به راه و رسم شهدا و بسیجیان است. حاتمی کیا، فیلمهای باارزش زیادی ساخته. «دیدهبان و مهاجر و بوی پیراهن یوسف و از کرخه تا راین» نزدیکترین فیلمهای سینمایی ما به فرهنگ دفاع مقدس هستند، اما «آژانس شیشهای» هم فیلم سینمایی بود و هم خیلی چیزهای دیگر. آژانس، اعتراضی منصفانه، محترمانه و البته تلخ بود به وضعیت آن سالها. سالهایی که فرهنگِ سیاسی اجتماعی در حال توسعه و غلبه، عرفا و شرعا، فرهنگ عادی و طبیعی جامعه تلقی میشد. اگر آژانس، ساخته نمیشد، شاید این تلنگر تاریخی هم در سینمای ایران هرگز زده نمیشد. تلنگری که فقط به سینما محدود نشد و به جامعه و مردم هم سرایت کرد. آن روزها «آژانس شیشهای» ولولهای در جامعه و رسانهها به راه انداخته بود. زلزلهی سینمای ایران لقب گرفت. مرد و زن، با دیدنش اشک ریختند. بسیجیها، گریه کردند؛ جانبازان، بغضشان شکست و البته آدمهایی هم از جنس همان سلحشور با همان شعارهای امنیت ملی و دهه ثبات و پایان دههی بسیجیها، عصبانی شدند که آژانس شیشهای خشونت را تبلیغ میکند! البته آدمهای دیگری هم بودند که در چنان فضایی، در مقابل غلبهی اجباری و برنامهریزی شده و گاه دولتی فرهنگ توسعه و اصلاحات مقاومت کردند. سید مهدی شجاعی، نیستان و داستانهایش، از همین جنس بودند. اما طبیعتا صدای سینما، حاتمی کیا و آژانس شیشهای، بلندتر بود. **** از ساخت و نمایش آژانس شیشهای، حدودا پانزده سالی میگذرد. گذشت زمان، فراموشی به همراه دارد. مردم شاید وضعیت دو دهه گذشته را فراموش کرده باشند. خیلیها مخصوصا جوانها و نوجوانها از گذشته اصلا چیزی نمیدانند. دختر هشت سالهی من از دیدن آژانس شیشهای تعجب میکند. خیلیها هم از این فراموشی و گذشت زمان، استفاده و در حقیقت سوءاستفاده میکنند و نقش خودشان را در به وجود آمدن چنان شرایطی، پاک میکنند و طلبکار هم میشوند! نمایش آژانس شیشهای در این روزها، این فایده را دارد که هم ما را به گذشته میبرد و هم اجازه نمیدهد که این گذشته فراموش شود. **** حالا که بحث به اینجا رسید، این را هم بنویسم که تقریبا همه کسانی که از وضعیت سیاسی فرهنگی و اجتماعی آن سالها گله و شکایت داشتند، امروز هم چندان راضی نیستند. فرق امروز و دیروز این آدمها این است که در گذشته لااقل قدرت دستشان نبود، اما این روزها قدرت در دستشان است. درستترش این که امروز خیال میکنند قدرت در دستشان است! نمادها و آدمهای آژانس شیشهای، چند پاره شدند. حتی آن موتوریها هم به چند شاخه تقسیم شدهاند. گروهی همراه آقای فلان و گروهی علیه او. این وسط جای حاج کاظم واقعا خالی است که بیخیال این بازی و جنگ قدرت و خطکشیهای مسخره جناحی و سیاسی شود و امنیت ملی بیبیسی را به سخره بگیرد و دلش به حال عباس بسوزد. جای حاج کاظم خالی که بر سر ما فریاد بزند که حیف دود این موتورها که خرج به قدرت رسیدن فلانی و بهمانی شود. لااقل تو بازیچه نشو! کاش برای روایت این تغییر ذائقه هم فیلمی ساخته شود…