ديپلماسي پارلماني- فرصتها،چالشها
غلامرضا رسولي زاده/ بي شك بهره گيري از ابزارهاي نوين ارتباطي و تبليغاتي و نيز ارتباط با دستگاه ديپلماسي دولتي كه داراي چشم اندازهاي كوتاه مدت ، ميان مدت و بلند مدت هم سو باشد از موفقيت بيشتري برخوردار بوده و در پيگيري منافع ملي موفق تر خواهد بود. استفاده از ظرفتهاي غير دولتي بويژه سازمان هاي مردم نهاد و تشريك مساعي با آنها مي تواند به پيشرفت ديپلماسي پارلماني كمك نمايد.
به تعبيرعام و گسترده درعلم سياست، ديپلماسي در سه معناي اصلي بكار مي رود: الف: روابط بين دولتها ب : فن مذاكرات سياسي ج : فن بهره برداري حداكثري از حداقل قدرت و يا به عبارت ساده تر فن بازي با قدرت در عرصه بين المللي. تاريخچه: علماء سياست ، كشورشهرهاي بيزانس و روم باستان را زادگاه ديپلماسي دانسته و معتقدند بدليل اعزام فرستادگاني جهت تبيين نظريات و منويات حكام روم و بيزانس به ساير كشورها و كشور شهرها ي جهان، ديپلماسي عملي درآن زمان شكل گرفت. همچنين سابقه ي چنين كاري را در تاريخ حكومتها ي ديگرحتي حكومت اسلامي ( اعزام مبلغان ديني از سوي رسول گرامي اسلام (ص) به دربار پادشاهان ايران و رم و...) مي توان ديد. ديپلماسي فن است يا هنر: بسياري از انديشمندان، ديپلماسي را فن ميدانند، چرا كه عامل تجربه در آن حايز اهميت بوده و فن از سنخ اجراست. مي توان گفت سياست خارجي مجموعه اي از دانش ، اطلاعات، اصول ، مقررات و خط مشي هايي است كه يك كشور براي علايق برون مرزي خود ترسيم مي كند و اين تحركات جنبه ي ستادي و سياسي دارد ولي ديپلماسي فن اجراي اين سياستها و خط مشي ها است. ديپلماسي را بايد تجربه كرد چراكه از راه مطالعه كتاب و جزوه بدست نمي آيد. البته درمقابل اين نظر، عده اي نيز معتقدند كه ديپلماسي هنر است زيرا ديپلماتي در كار خود موفق است كه چونان هنرمندي توانا داراي صفات راز داري، مقاومت درمذاكره ، فن بيان،تسلط براعصاب و قدرت تصميم گيري در بحرانها را داشته و نقش خود را بخوبي ايفا كند. همچنين عده اي براين عقيده اند كه تا فرد، آداب تشريفات را نياموخته ، علم سياست را نخوانده و فن بيان را در خزانه ي علمي خود نداشته باشند نقشي در ديپلماسي كشورش نمي تواند داشته باشد . لذا ديپلماسي را چهار راه برخورد علوم سياست، فن بيان ، تشريفات و اخلاق مي دانند . هدف ديپلماسي: بي شك مهمترين هدف ديپلماسي ، حفظ و تحكيم منافع ملي كشورهاست. هركشوري در لا به لاي اعلام نظرها و تحركات بين المللي خود ، صرفاً به دنبال كسب منفعت بيشتر در عرصه هاي رقابت بين المللي است. دوستي ،اتحاد يا مخاصمه دولتها ياتوسل به سازمان ملل و ساير مجامع بين المللي يا در نهايت جنگ با يكديگر، همگي براي جلب منافع ملي است. سير تطور ديپلماسي: در دهه هاي اخير و در پي نابودي نظام دو قطبي درجهان، ديپلماسي مانند ساير واژه هاي علوم انساني دچار تغيير و تحول و تطور شد. در اين روند رو به جلو، ديپلماسي هم مانند ساير علوم به بخشهاي تخصصي دولتي ، فرهنگي ، اجتماعي، رسانه اي ، پارلماني وحتي ورزشي منشعب شد. نقش برجسته ي افكار عمومي ( دموكراسي) درسياست سازي و شكل دهي به مناسبات داخلي و خارجي كشورها موجب شد كه اكثر دولتها به ناچار، نيم نگاهي به ملتهاي خود داشته باشند. بدين لحاظ، ديگر دولتها و دولت مردان نمي توانند همچون اسلاف خود و به دور ازچشم مردم و افكار عمومي با ساير قدرتهاي بين المللي يا منطقه اي ، در مورد منافع خود ويا ساير موضوعات استراتژيك به شكل پنهان تفاهم كنند. دولتها ناگزيرند بخشي تحت عنوان « ديپلماسي عمومي» درنظر گرفته و ضمن كسب رضايت افكار عمومي كشورشان ، از تمام ظرفيتهاي سياسي، فرهنگي، اجتماعي و حتي پارلماني خود بهره گيرند. درحال حاضر، مجالس كشورها،بطور فزاينده اي در مسائل مختلف بين المللي از مبارزه با فقر اجتماعي و فساد اداري گرفته تا حفظ محيط زيست و نظارت برتوافقات بين المللي دولتها و تصويب قوانين جهاني مداخله نموده و تأثير گذار شده اند. هرچند كه اقتدار دولتها و اصل حفظ حاكميتها و استقلال آن مانعي در جهت عملكرد ديپلماسي پارلمانهاست ولي بدليل رشد و ارتقاء سطح آگاهي افكار عمومي در جهان و بيداري ملتها و تقويت نقش مجالس در كشورها، ديپلماسي پارلماني به تحكيم جايگاه خود مي پردازد. باتأسيس اتحاديه مجالس جهاني IPU در سال 1889ميلادي و سپس شوراي مجالس كشورهاي اروپايي ، پارلمان اروپا ،اتحاديه مجالس كشورهاي آفريقايي ، اتحاديه مجالس كشورهاي فرانسوي زبان، اتحاديه مجالس كشورهاي عضوسازمان كنفرانس اسلامي و .... كه همگي صبغه پارلماني دارند ،ديپلماسي پارلماني متولد و به جايگاه اصلي خود در تعامل قدرتهاي منطقه اي و بين المللي نزديك شده و به نقش آفريني هرچه بيشترمي پردازد. تعريف ديپلماسي پارلماني: عليرغم گذشت بيش از يك قرن از عمر فعاليت مستقيم و مستقل مجالس دنيا در قالب نشستها و كنفرانسهاي دو وچندجانبه ي منطقه اي و بين المللي ، هنوز هم ديپلماسي پارلماني طفلي نوپاست كه تعريف جامعي از آن بدست داده نشده . شايد بتوان تعريف ديپلماسي پارلماني را به شكل ذيل عرضه نمود: « ديپلماسي پارلماني يعني طيف گسترده اي از مطالعات ، فعاليتها ، مذاكرات ، رفت و آمدها و مصوبات بين المللي انجام شده توسط پارلمان يك كشوردر مجامع بين المللي ، بمنظور افزايش درك متقابل كشورها و درجهت تعميق نظارت مجالس بر فعاليتهاي فرامرزي دولت متبوع و نيز مشاركت در فرايند تصميم سازي بين المللي در راستاي حفظ منافع بشريت» (و نه منافع ملي يك يا چند كشور خاص) چالشهاي پيش رو : ديپلماسي پارلماني در ابعاد دو و چند جانبه خود، راه ناهمواري را در پيش رو دارد چرا كه دولتها در مقابل كاهش قدرت و تأثير گذاري خود در عرصه هاي بين المللي مقاومت مي نمايند. در برخي كشورها هم بدليل مسائل داخلي و ساختارهاي سياسي خاص، يامجلسي وجود ندارد و يا از موقعيت بسيار ضعيفي برخوردار است. روحيه آزادگي ، حق طلبي و اخلاق مداري نيز از عناصري است كه نوعا در پارلمانها بيش از دولتها و دولتمردان وجود داشته وخود عاملي درجهت كندي حركت ديپلماسي پارلماني در مقابل تحركات و ديپلماسي دولتي محسوب مي شود. يكي ديگر از معضلات پيش روي پارلمانها جهت نقش آفريني بين المللي خود، نحوه ي تعامل هرپارلمان با دولت متبوع خود است. چنانچه پارلمانها با صداقت خود و دولتمردان با درايت و متانت خود بپذيرند كه ديپلماسي پارلماني مكمل ديپلماسي دولتي است، حركت در اين مسير راحت تر و روان تر خواهد بود. مسئله ي ديگر فقدان يا كمبود ديپلماتهاي برجسته در مجالس دنيا و يا عدم دخالت اينگونه افراد در جلسات، نشستها و اجلاسهاي بين المللي است. ماشاهد اين معضل هستيم كه هيأتهاي اعزامي از سوي پارلمانها، نوعاً مسلح به علم سياست نبوده و يا در برقراري ارتباط با ساير نمايندگان و هيأتهاي ديگر كشورها بدليل عدم تسلط به زبان بيگانه، از كارآئي كافي برخوردار نيستند. فرصتها: با افزايش آگاهي ملتها و مشاركت در تصميم گيريهاي كلان كشورها كه نمونه ي بارز آنرا در دهه هاي اخير با فروپاشي ديوار برلين ، انتفاضه ي فلسطين ، نهضتهاي حق طلبانه درخاورميانه و... مي توان ديد، قطعاً نقش مجالس هم پررنگ تر شده و علاوه بر دخالت و نقش آفريني در مسائل داخلي مي توانند با بهره گيري از زبان ملتها دربازي برد برد دولتها مشاركت نموده و از افراط يا تفريط در تصميم گيريهاي دولتها ، بكاهند. ابزارهاي ديپلماسي پارلماني: مي توان از سفرهاي روساي پارلمانها، رفت و آمدهاي دو و چند جانبه پارلماني ،تشكيل گروههاي دوستي پارلماني در مجالس كشورها، حضور نمايندگان در هيأتها اعزامي از سوي وزارتخانه ها ، حضور و مشاركت نمايندگان مجالس در مجامع بين المللي پارلماني و حتي نظارت مستقيم بر تصميمات بين المللي دولتها درقالب تصويب يا رد طرحها ،پيشنهاد لوايح ، قرار دادها و توافق نامه هاي بين المللي ، الحاق يا عدم الحاق به كنوانسيونهاي بين المللي نام برد. ويژگي هاي ديپلماسي پارلماني موفق: بي شك بهره گيري از ابزارهاي نوين ارتباطي و تبليغاتي و نيز ارتباط با دستگاه ديپلماسي دولتي كه داراي چشم اندازهاي كوتاه مدت ، ميان مدت و بلند مدت هم سو باشد از موفقيت بيشتري برخوردار بوده و در پيگيري منافع ملي موفق تر خواهد بود. استفاده از ظرفتهاي غير دولتي بويژه سازمان هاي مردم نهاد و تشريك مساعي با آنها مي تواند به پيشرفت ديپلماسي پارلماني كمك نمايد. داشتن اتاق فكر و اثبات جايگاه خود براي مشاركت در فرآيند تصميم سازي بين المللي و انعطاف پذيري از ويژگي هاي ديپلماسي پارلماني موفق است درپايان ياد آوري مي نمايد، همانگونه كه رشد و تكامل رشته هاي علوم انساني از جمله حقوق به عناصر مختلفي از جمله رويه ي قضايي، آراء قضات ، تفاسير وكلا، آموزه ها و نقد و بررسي حقوق دانان و اساتيد و النهايه نظر مجلس هر كشور بستگي دارد، تطور ديپلماسي پارلماني هم علاوه بر دقت نظر دولتمردان، فعاليت دلسوزانه سفرا، نقد و تفسير علماي علم سياست ، به دخالت ، نظارت و مشاركت پارلمان ها نيازمند است. منابع و مآخذ: 1-معين - فرهنگ فارسي 6 جلدي 2-ابوالحمد - مباني علم سياست 3-آشوري - فرهنگ سياسي 4-فرانكل - روابط بين المللي درجهان متغير 5- نانسي اسنو - محمود رادبوي- باز انديشي ديپلماسي عمومي