سه دهه و سه نگاه به سینمای دفاع مقدس
حسن گوهرپور/آثاری که دهه هشتاد در حوزه سینمای دفاع مقدس ساخته شد مضمون اصلی در مورد آدمهایی بود که به جای اسلحه، ابزار دیگری برای مبارزه داشتند و میدان مبارزه هم تغییرات اساسی کرده بود. دشمن دیگر به دیگر زبان و دیگر جغرافیا مروبط نبود. . سینمای این دهه به دنبال نشان دادن و جدا کرد سره از ناسرهی برخی انسانها و جریانات بود. سینمای دفاع مقدس در دهه سوم توانست خودش را هم در بوته نقد قرار دهد و آسیبشناسی کند.
همزمان با انقلاب، دو رخداد در سینمای ایران محقق شد؛ نخست، تغییر در نظام معناشناختی و دوم تحول در ساختار زیباشناختی. دیری از این فرایند نپاییده بود که سینمای ایران با اتفاق دیگری به نام «جنگ» مواجه شد. تجربهی ما از این اتفاق، چندانی نبود که بتوانیم هم در مواجهه با آن مقابله انسانی - تجهیزاتی کنیم؛ هم برای تهییج و تشویق افکار عمومی جهت دفاع از سرزمین، دین و آیین هنر خلق کنیم. از سویی کشورِ انقلاب از سر گذرانده، هنوز به نقطه تثبیت و آرامش نرسیده بود که هنرمندان فرصت استفاده از تجربیات سایر ملل درگیر جنگ را بکاوند پس از الگوسازی هنری بومی و میهنی در خور شرایط خلق کنند. سرانجام «آنچه پیش آمد خوش آمد شد» و سینمای ایران نخستین حرکتهایش را با این رویکرد آغاز کرد که آثاری با موضوع جنگ ساخته شود. حرکت اول سینمای ایران در شکل جدید تجربه وارد ساخت آثاری با مضمون دفاع شد؛ در این آثار که اغلب یا در سالهای جنگ ساخته شد یا سالهای اوایل پس از جنگ، تصویری ارائه میشد که در آن عراق به عنوان کشوری متخاصم به ایران حمله کرده بود و ما دفاع میکردیم، این شکل از روایت بیشتر یا مظلومیت رزمندگان را در جنگ نشان میداد یا دلیری آنها را در مواجهه با شهادت و البته عملیاتها در خاک عراق؛ این رویکرد به سینما بیشتر همراه صحنههایی از جنگ و درگیری بود؛ در برخی از آثار سالهای پس از جنگ حتی، میتوان همسان و مشابهسازیهایی بین آثار سینمای دفاع مقدس در ایران و برخی آثار هالیوودی دید، که البته با توجه به رسالت سینمای جنگ در آن دوره - که بالا بردن روحیه مردم و رزمندگان از سویی و متخاصم نشان دادن عراق به عنوان شروع کننده جنگ بود- توانست افکار عمومی را جهت دهی کند. این نوع نگاه به سینما سالها نگاه غالب در ساخت آثار سینمایی بود و به ندرت اثری در حوزه جنگ دیده میشد که نگاهی متفاوت داشته باشد. حرکت دوم آنچه اما پس از جنگ روی داد؛ رخداد دیگری بود، جنگ و دفاع برای ما آنی نبود که در کشورهای دیگر رخ داده بود؛ ما دفاعی داشتیم که با آیینهای ما در آمیخته بود. به بیان دیگر تشیع و اسلام با امام حسین (ع) و کربلا در آمیختهاند، و کشور متخاصم هم جغرافیایی داشت (نجف و کربلا) که آیینیترین حماسهی جانسوز تشیع و اسلام در آن اتفاق افتاده بود، از سوی دیگر، دفاع ما جهاد بود و افرادی که در راه جهاد کشته میشدند، شهید بودند و بازماندگان اگر آسیبی دیده بودند جانباز؛ حالا سینما دیگر روایتگر توپ، تانک و عملیات نبود، «سینمای جنگی» مانند «اصل جنگ» به پایان رسیده بود و حالا سینما هم پشت سر این رزمندگان به شهر و بین خانوادهها آمده بود و داشت زندگی پشت جبهه را روایت میکرد. اگرچه این سینما باز درگیر خاطراتی مستقیم بود که به جنگ مربوط میشد و حتی برخی کارگردانان هنوز آثاری میساختند که بیش از آنکه در شهر و در کنار آدمهای جنگ باشند؛ در درون جنگ بودند؛ اما روی هم رفته آنچه در این بخش اتفاق میافتاد بویی از اتمام جنگ داشت. حرکت سوم دهه سوم انقلاب اما؛ همزمان شد با تحولات بزرگ در سینما؛ البته این تحولات ریشه در دهههای گذشته داشت و سینمای دفاع مقدس هم در مسیر این تغییرات قرار گرفت. تغییرات به این معنا که دیگر خود جنگ؛ فیالنفسه مساله نبود، آدمها و رخدادها مهم شده بودند. کسانی که شهید شده بودند و کسانی که مانده بودند. در این دهه سینمای جنگ بیشتر «داوری» در مورد آدمها بود تا هر مساله دیگری. به دیگر سخن؛ سینمای جنگ در هر دوره وظایفی داشت که در همان زمان تلاش داشت آن را عملی کند. در سالهای نخست وظیفه داشت مردم را تهییج کند و روحیهی آرمانخواهی و شهادتطلبی را در مردم تحریک کند. سپس و در مرحله بعد، تلاش کرد آدمهای پس از جنگ را نشان دهد و دغدغهها و امیدهایشان را. اما دهه سوم دهه داوری آدمها و نسلها بود. آثاری که دهه هشتاد در حوزه سینمای دفاع مقدس ساخته شد مضمون اصلی در مورد آدمهایی بود که به جای اسلحه، ابزار دیگری برای مبارزه داشتند و میدان مبارزه هم تغییرات اساسی کرده بود. دشمن دیگر به دیگر زبان و دیگر جغرافیا مروبط نبود. . سینمای این دهه به دنبال نشان دادن و جدا کرد سره از ناسرهی برخی انسانها و جریانات بود. سینمای دفاع مقدس در دهه سوم توانست خودش را هم در بوته نقد قرار دهد و آسیبشناسی کند.