بحران اقتصادی غرب، سینما و وال استریت
وقتى كه به بازارهاى پر سودِ اقتصادى فكر مىكنيد، فقط چند نقطه روى زمين است كه دوست داريد آنجا را از نزديك ببينيد. در واقع، اگر شما اقتصاددان و يا فعالِ دنياىِ اقتصادى باشيد، براى تفريحات به ديزنى لند يا فلوريدا نمىرويد، بلكه راهىِ يكى از سرزمينهاىِ طلايى مى شويد.
شفاف: وقتى كه به بازارهاى پر سودِ اقتصادى فكر مىكنيد، فقط چند نقطه روى زمين است كه دوست داريد آنجا را از نزديك ببينيد. در واقع، اگر شما اقتصاددان و يا فعالِ دنياىِ اقتصادى باشيد، براى تفريحات به ديزنى لند يا فلوريدا نمىرويد، بلكه راهىِ يكى از سرزمينهاىِ طلايى مىشويد. يكى از مناطقى كه تا به حال كمترين افرادِ شناخته شده روى كره زمين آنجا را ديدهاند، دژِ طلايىِ ايالاتِ متحده آمريكا، خزانه طلاىِ فورت ناكس در كنتاكى است. تا صد مترى آنجا، حتى درختى هم روييده نشده و هيچ پرندهاى نمىتواند از فرازش عبور كند. بهشتِ دوستدارانِ طلا كه خزينهاى به ارزشِ بيش از 4500 تن شمشِ طلا را در خود جا داده است. روياىِ بسيارى در دنيا، رسيدن به اين گنجينه ارزشمند است كه با گنجِ باستانىِ قارون مقايسه مىشود. صاحبِ اين خزانه، هر كشورى كه اراده كند را مىتواند به دست بياورد. اما هر چقدر كه رسيدن به دژِ طلاىِ فورت ناكس مشكل است، رفتن به يك سرزمينِ طلايىِ ديگر، بسيار ساده است. كافى است به نيويورك و محله معروفِ منهتن برويد تا به وال استريت وارد شويد. جايى كه فقط درباره پول سخن گفته مىشود و در هر دقيقهاش، ميليونها دلار، كسب مىشود و از دست مىرود. وال استريت، مركزِ تجارىِ ايالاتِ متحده آمريكاست. محله منهتن، جدا از آنكه رستورانهاى بسيار شيك و خوبى دارد، جدا از آنكه در خودش سنترال پارك و خيابان برادوى را جا داده است، اما به خيابال وال استريت هم مىرسد، يعنى همان جايى كه فقط درباره پول و دلار سخن مىگويند. در اهميتِ اين خيابان كافى است كه بدانيد بازار بورس نيويورك، بازار بورس نزدك، بازار بورس تجارى نيويورك، مركز بازرگانى نيويورك و... در اين خيابان قرار گرفتهاند. بد نيست بدانيد كه جورج واشنگتن، در اين خيابان به نامِ اولين رئيس جمهورِ آمريكا، سوگند وفادارى به پرچم و خاك را خورد. اما با اين حال، وال استريت يك چهره محبوب ميانِ ساكنانِ آمريكا نيست. زيرا بسيارى از كمبودهاى اقتصادى شهروندانِ آمريكايى و حتى در سايرِ نقاطِ دنيا، به خاطرِ اختلاسها و فسادهاى مالىِ وال استريتىهاست. امروزه اگر به اشغالِ وال استريت توسطِ جوانان و زنان و مردانِ معترضِ آمريكايى دقت كنيم، متوجه مىشويم كه همه آنان از شعارهاى پر سر و صداىِ وال استريتىها (كه به اين نام شناخته مىشوند) ابراز انزجار مىكنند. شعارى كه فقط به يك چيز فكر مىكند و مىگويد: طمع، خوب است... وال استريت: پول هرگز نمىخوابد، محصول 2010، ساخته اليور استون و با حضور مايكل داگلاس، شيا لبوفه و گرى موليگان، فيلمى درباره چنين فضايى است. اليور استون يك فيلمسازِ كاملاً شناخته شده آمريكايى و معمولاً معترض نسبت به نگرشِ معمولِ جامعه آمريكايى است. كسى كه در دهههاى گذشته، فريادِ اعتراض خود را نسبت به سياستهاى جنگ طلبانه آمريكا در آثارِ مهمِ خودش همچون جوخه و متولد چهارم ژوئيه نشان داده است. فيلمسازى كه حتى به ساختِ مستندهايى درباره چاوز، عرفات و كاسترو هم دست زده است كه نشان دهنده رويكردِ سياسى و اجتماعى اوست. اما از سوى ديگر، استون به همان اندازهاى كه درباره سياستهاى جنگ طلبانه مىگويد، مىداند كه راز اين جنگ افروزى، چيزى به جز به دست آوردن ثروت و دلار، آن هم از طريقِ اختلاس و فسادِ مالى نيست. بنابراين مقصرِ اصلى را نه در ميدانهاى جنگ و فرماندهان نظامى، كه در وال استريت و بازارهاى بزرگِ بورس و پولِ آنجا مىداند. به همين جهت او به سراغِ وال استريت و شخصيتى به نام گوردون گكو مىرود كه سمبلِ همه كسانى است كه مىخواهند در وال استريت، به قدرت و ثروت و شهرت برسند. وال استريت (قسمتِ اول وال استريت: پول هرگز نمىخوابد) در سال 1987 ساخته شد و به ماجراى اختلاس و فسادِ مالى بزرگترين شركتهاى وال استريت مىپرداخت. اين اتفاقى نيست كه در آن سال، بحرانِ بزرگى اقتصادِ آمريكا را تهديد مىكرد و شخصيتِ گوردون گكو، در واقع كليدى براى بازگشايىِ آن مشكل بود. شخصيتهايى كه فقط يك دست كت و شلوارِ شيك مىپوشند و در بنگاههاى خيريه حاضر مىشوند و هميشه رو به دوربين لبخند مىزنند، اما دست در كثيفترين معاملاتِ اقتصادىِ دنيا دارند كه به قيمتِ از ميان رفتنِ زندگىِ صدها هزار خانواده تمام مىشود. 23 سال بعد، در سال 2010، اين شخصيت دوباره سر و كلهاش پيدا مىشود. آن هم در زمانهاى كه يك بحرانِ اقتصادىِ بسيار بزرگتر كه از سال 2008 شروع شده است، آمريكا و متحدانِ غربىاش را تهديد مىكند. گوردون گكو حالا از زندانِ بيرون آمده است و مىخواهد به زندگى بازگردد، اما مثلِ هميشه اتفاقاتى در جريان است كه مانعِ اين تصميم مىشود. در جايى در وال استريت، شركتهاى بزرگِ اقتصادى به جانِ هم افتادهاند كه باعث مىشود رئيس يكى از همين شركتها كه طاقتِ رسوايى و بدنامى را ندارد، خودش را زير مترو بياندازد. البته اين مسئله، خيلى هم ناآشنا نيست. چون در زمانى كه بحرانِ بزرگِ اقتصادى در دهه 1920 آمريكا را فرا گرفته بود، بسيارى از كسانى كه كارخانه، شركت و سرمايه خودشان را كاملاً باخته بودند، اين كار را انجام مىدادند، فقط به جاى رفتن زيرِ مترو، پريدن از پنجره ساختمان را انتخاب مىكردند. اما نكته اينجاست كه اين رئيسِ بيچاره، يك كارگزار به نام جيك (با بازى شيا لبوفه) دارد كه بسيار به او دلبسته است و به همين خاطر تصميم مىگيرد كه انتقامِ رئيسش را بگيرد و به دنياىِ سراسر تيره و تارِ وال استريت قدم بگذارد. جايى كه ديگر از كت و شلوارِ رسمى و لبخند و ضيافت شام خبرى نيست، بلكه پاىِ جابهجا شدنِ ميلياردها دلارِ پول است و طبيعتا چنين منطقهاى، مناسبِ حضورِ يك پسرِ جوان نيست. جيك به همين جهت خودش را به گوردون نزديك مىكند كه البته طبقِ رسومِ چنين فيملهايى، به دخترش (با بازى كرى موليگان) علاقهمند است. اين دو تصميم مىگيرند كه اين بار به اين منطقه ممنوعه قدم بگذارند و رازِ ماجرا را فاش كنند. هر چند شما مىتوانيد مطمئن باشيد كه ماجرا، به اين سادگى كه نوشته مىشود، نيست و مشكلاتِ بسيارى در راه خواهد بود. اليور استون به جامعه آمريكايى از روابطى مىگويد كه در دنياىِ واقعى، در حال نابود كردنِ زندگىِ آنان است. اينكه چطور صاحبانِ سرمايههاى بزرگ كه از طريقِ جمع كردنِ سرمايههاى كوچكِ شهروندان به دست مىآيد، شركتهايشان را يك شبه مىفروشند و دارايىشان را از بورس خارج مىكنند و اين مىشود كه در مدتِ يك شب، صدها هزار خانواده همه پس انداز و خانه و ماشينِ خودشان را از دست مىدهند. شهروندانى كه ماليات و درآمدشان را به جاىِ آنكه در بازارهاى داخلى و كسبِ رفاهِ بيشتر ببينند، آن را در بمبها و اسلحههاى كشتار جمعى مىبينند كه هر روز در يك كشور دور از آنها، شليك مىشود. در واقع اين رويكرد، به اين نكته بسيار مهم اشاره مىكند كه اگر جامعهاى مىخواهد براىِ حلِ اين مشكل قدم بردارد، ابتدا بايد به اين پذيرش برسد كه اين اختلاس و فساد در سيستمِ اقتصادى و تجارىاش وجود دارد و اجازه نقد و جستجو در ابعادِ مختلفش توسطِ همه اقشارِ جامعه، وجود داشته باشد. توليد و پخشِ چنين فيلمهايى، جداى از آنكه آينهاى از آنچه كه در جامعه امروزِ آمريكا مىگذرد است، اما از سوى ديگر نشان مىدهد كه آن جامعه (و نه سياستمدارانِ جنگ طلبِ آنجا) به اين نتيجه مهم رسيدهاند كه سيستمِ كسبِ دلارِ بيشتر به هر قيمتى و ساختنِ كاخهاى بزرگ بر روى روياهاى فرو ريخته قشرِ متوسط و متوسط رو به پائين (از نظر مالى) ديگر جوابگوىِ نيازهاى جامعه آنان نيست. پروژه هفتاد ميليون دلارى وال استريت: پول هرگز نمىخوابد، كه در جشنواره كن به نمايش درآمد و فروشِ خوبى هم در بازارهاى آمريكاى شمالى به دنبال داشت، با حواشىِ جالبى هم همراه بود. اولين نكته، ماجراىِ بيمارى مايكل داگلاس بود كه متأسفانه به سرطان حنجره مبتلا شده است، اما با اين حال باعث نشد كه علاقهمندان را از ديدنِ مجددِ شخصيتِ محبوبِ گوردون گكو، محروم سازد. شخصيتى كه حتى بسيارى از كارگزارانِ واقعىِ بورس، او را الگوى خود مىدانند. شخصيتى كه به طمع كارى و خيانت كردن، ظاهرِ دلچسب و خوبى مىدهد تا عذابِ وجدانِ بعدش را كاملاً نابود كند. نكته بعدى درباره شيا لبوفه بود كه براى آشنا شدنِ بيشتر با فضاىِ وال استريت، با چند كارگزارِ واقعىِ بورس تماس گرفت و 20 هزار دلار سرمايه گذارى كرد. سرمايهاى كه تبديل به 400 هزار دلار شد. هر چند كسانى كه به او در اين زمينه كمك كرده بودند، توسطِ پليس دستگير شدند. احتمالاً شيا لبوفه، يا خودش را كاملاً بى گناه نشان داده كه توانسته از دستِ مأمورانِ پليس جانِ سالم به در ببرد، يا شايد هم درسهاى حضور در وال استريت را كاملاً آموخته است. نكته رومانتيكِ فيلم هم اين بود كه شيا لبوفه و كرى موليگان، در واسطِ همين فيلم بود كه نامزدىشان را به همه اعلام كردند. احتمالاً به دست آوردنِ 400 هزار دلار، باعث شده كه شيا لبوفه فكر كند كه مىتواند به همه مشكلاتِ زندگىِ زناشويى، غلبه كند. با اين حال اميد است كه او فراموش نكرده باشد كه پس از مدتى كوتاه، اين پول هم از ميان مىرود و آنگاه يا بايد از خريدنِ ميوه و غذا صرفه نظر كند، يا يك مغازه ارزان فروش در يكى از محلاتِ پائين شهر، بيابد.