اندیشه سیاسی، فلسفه سیاسی و حکومت اسلامی
مفهوم «اندیشه سیاسی اسلام» را تنها میتوان درچارچوب کلی مفهوم «جامعه اسلامی» تعبیر کرد؛ مفهومی که پس از رحلت رسول اکرم (ص) تفسیرهای متعددی در آن راه یافت. با این وجود، به نظر میرسد که پژوهشگران اندیشه سیاسی اسلام، کمتر بر دوران کوتاه زمامداری پیامبر (ص) تکیه کردهاند و بیشتر ذهن خود را معطوف به تحولات تاریخی زمامداری اسلامی پس از عصر پیامبر کردهاند.
کد خبر :
165593
شاید در هیچ دورهای چون عصر حاضر اندیشه سیاسی در اسلام مورد توجه و باز نگری قرار نگرفته باشد. مفهوم «اندیشه سیاسی اسلام»، به ظاهر مفهومی نارسا و ناقص است؛ زیرا به نظر میرسد که هیچگاه نمیتوان از این مفهوم دستکم از عصر پیامبر (ص) به بعد سخن به میان آورد؛ زیرا پس از رحلت پیامبر، در جامعه اسلامی دو تلقی عمده در ارتباط با نحوه جانشینی پس از پیامبر (ص) و به تبع آن؛ چگونگی انتخاب حاکم اسلامی و حد و مرز اختیارات آن پدید آمد. با این حال شاید بتوان از مفهوم «اندیشه سیاسی اسلام» در تناظر با عصر رسول اکرم (ص) یک رویه واحد را به دست آورد و آن بیتردید، لزوم پایه گذاری
جامعه اسلامی بر اساس آموزهها و آرمانهای اسلامی است. تحلیل رفتار پیامبر در مقاطع گوناگون حیات ایشان بویژه در هنگام و پس از فتح مکه نشان از رفتارسیاسی ویژهای میدهد که تا آن زمان به آن برجستگی و روشنی نبود. از این پس ما با چهره سیاسی پیامبر (ص) بیشتر رویاروییم؛ چرا که پیروان ایشان زیاد شده بودند و ایشان با موانعی که در آغاز بعثت روبرو بودند، دیگر مواجه نبودند و به همین علت دین اسلام موانع پیشا روی خود را روز به روز به کنار مینهاد و گسترش بیشتری مییافت. درست ازاین هنگام بود که «امت اسلامی» شکل میگرفت و قلمرو آن گسترش مییافت و به موازات آن لزوم ایجاد
جامعهای اسلامی متشکل از مسلمانان بر مبنای آموزههای اسلامی بیشتر خود را مینمایاند. همین مساله تفاوت اسلام ومسیحیت را نشان میدهد؛ چرا که مسیحیت علیرغم جنبش اعتراضیای که در درون آن برضد برده داران رومی شکل گرفت؛ اما هیچگاه مستند به رفتار سیاسی مسیح (ع) نبود. به بیان دیگر؛ سیر تحول این دین به شکلی بود که هیچگاه مسیح فرصت آن را نیافت تا رفتار سیاسی خاصی از خود بروز دهد. به همین دلیل پس ازعیسی (ع) در مسیحیت، «کلیسا» ازمفهوم خاصی برخوردارمی شود. به این معنا که کلیسا از صرف پرستشگاه فراتر میرود و تجسمی از «ملکوت آسمان» میگردد. «ملکوت آسمان» همان
مفهومی بود که در انجیل از آن سخن رفته بود و شاید کلیدیترین مفهوم سیاسی مسیح (ع) بود. مسیح (ع) به پیروان خود بشارت داده بود که میخواهد ملکوت آسمانها را در روی زمین تحقق بخشد. به یک تعبیر میتوان گفت که مقصود از این مفهوم، همان اراده خداوندی است که در روی زمین از آن خبری نبود و این بیتردید- همان گونه که گفته شد- سیاسیترین مفهوم انجیلی است. به هر روی، «کلیسا» در مسیحیت به موازات جایگاه عبادی و دینی، نقشی سیاسی نیز مییابد. به همین علت، کلیسا و روحانیت پرورده شده در درون آن واسطه ملکوت الهی و زمینیان میشوند. این نقش از روزگار «پدران کلیسا» تا دوران
سدههای میانه به نوعی اتحاد کلیسا و پادشاهی منجر میشود. از همین رو بود که پیدایی مدرنیته و سیر تحول آن بر مبنای تقابل با آموزههای کلیسا- نه مسیحیت- و قاهریت و سلطه کلیسا و پادشاهان صورت گرفت. بیان این اندک از سیر تحولی مسیحیت، تنها توجه دادن به این نکته بود که شناخت مفاهیم اسلامی و مسیحی بیتوجه به سیر تاریخی هر یک و نیز منطق درونی آنها غیرممکن است و نمیتوان آنها را درهم آمیخت. بنا بر آنچه گفته شد؛ میتوان «فتح مکه» و رخدادهای بعدی آن را نقطه عطفی در پیدایی مفهوم سیاسی در اسلام دانست. حال پرسش اساسی این است که آیا آموزه و رفتار و الگوی سیاسی خاصی را
میتوان از سیره پیامبر (ص) استخراج کرد و به عنوان اندیشه سیاسی اسلامی شناساند؟ در این تردیدی نیست که فتح مکه و رخدادهای پس از آن، ایجاد جامعه اسلامی را درذهن پیامبر (ص) قوت بخشید بود. در این معنا، مفهوم «اندیشه سیاسی اسلام» را تنها میتوان درچارچوب کلی مفهوم «جامعه اسلامی» تعبیر کرد؛ مفهومی که پس از رحلت رسول اکرم (ص) تفسیرهای متعددی در آن راه یافت. با این وجود، به نظر میرسد که پژوهشگران اندیشه سیاسی اسلام، کمتر بر دوران کوتاه زمامداری پیامبر (ص) تکیه کردهاند و بیشتر ذهن خود را معطوف به تحولات تاریخی زمامداری اسلامی پس از عصر پیامبر کردهاند. بر همین
مبنا؛ یعنی درست پس از رحلت پیامبر است که با توجه به اختلاف در خصوص جانشینی پیامبر در میان مسلمانان، در نحوه اداره جامعه اسلامی با دو تلقی عمده مواجه میشویم. مسلمانان پس از رحلت پیامبر (ص) چنان به لزوم ایجاد جامعه اسلامی پایبند و وفادار بودند که درست از همان روز پس از در گذشت پیامبر در تدارک ساخت «جامعه اسلامی» بر آمدند؛ ولی درست در همین جا و در نحوه و چگونگی زمامداری و اختیارات حاکم اسلامی به تلقیهای متفاوتی رسیدند. شیعیان بر اساس حدیث غدیر و دیگر روایات بازمانده از پیامبر (ص) به جانشینی امام علی (ع) و فرزاندان پس از وی تا مهدی موعود (عج) باور پیدا کردند.
به این معنا که آنها با وارد کردن مفهوم «امامت» در چارچوب مفهوم «جامعه اسلامی» بعد جدیدی به اندیشه سیاسی اسلام دادند که بعدها در حوزه فقه سیاسی شیعه نظریهپردازی شد و تا به امروز تحولات زیادی را به لحاظ مفهومی از سر گذرانده است. در مجموع در اندیشه سیاسی شیعی، پس از پیامبر، امام معصوم حق زمامداری جامعه اسلامی را دارد . این اندیشه با توجه به دو رخداد مهم در تاریخ شیعه، شکل تازهای به خود گرفت که در یاد داشتهای بعدی به تفصیل از آنها سخن خواهد رفت؛ قیام امام حسین (ع) و غیبت امام دوازدهم؛ مهدی موعود (عج). شناخت سیر تطور اندیشه سیاسی شیعی بدون در نظر گرفتن این
دو رویداد تاریخی ناممکن است. از سوی دیگر در جهان تسنن اندیشه سیاسی، سیری دیگر گونه پیدا کرد که برمبنای «خلافت» از آن یاد میشود. افزون بر این اقتضائات تاریخی و فرهنگی خاص قلمروهای متفاوت فرهنگی و جغرافیایی اسلامی که از پیشینه تاریخی و فرهنگی متفاوتی بر خوردار بودند و همچنین ورود فرهنگ و فلسفه یونانی به جهان اسلام بعد جدیدی به جغرافیای اندیشه سیاسی در جهان اسلام داد؛ به گونهای که از این پس اندیشه سیاسی در عالم اسلام به فلسفه سیاسی گرایش یافت. به این معنا که فیلسوفان اسلامی تلاش کردند تا مبنایی عقلانی و فلسفی برای آموزههای سیاسی اسلامی؛ اعم از آموزههای
سیاسی شیعی یا سنی بیابند. به موازات این سیر، پیدایی تاریخ مدرن در قلمرو غرب و گسترش آن به جهان اسلام، لزوم طرح دوباره مفهوم جامعه اسلامی و امت اسلام را به شکل تازهای به پیش کشید و اندیشمندان و روشنفکران اسلامی چه در عالم تسنن و چه جهان شیعه در برابر چالشهایی قرار گرفتند که اندیشه و فلسفه سیاسی مدرن در برابر آنها قرار میداد. بر پایه آنچه گفته شد، اندیشه سیاسی در اسلام تا به امروز تحولات خاصی را از سر گذرانده است که میتوان آن را به این طریق دسته بندی کرد: ۱- عصر پیامبر (ص) و پیدایی تدریجی مفهوم «جامعه اسلامی» بر مبنای آموزههای اصیل اسلامی به زمامداری
پیامبر اکرم که عینیترین شکل خود را در رخدادهای پس از فتح مکه نمایاند ۲- عصر پس از رحلت پیامبر (ص) و پیدایی دو بر داشت و تلقی عمده در نحوه زعامت «جامعه اسلامی» که هر کدام در سیر تاریخی ویژه خود، موجد طرح گفتمانهایی در قلمرو خود بودند. ۳ - عصر مدرن که شاید نقطه آغاز آن را بتوان حمله ناپلئون به مصر دانست. در این عصر جهان اسلام با پرسشها و چالشهای جدیدی رویا رو شد که لزوم طرح دوباره «جامعه اسلامی» را در میان اندیشمندان اسلامی فراهم ساخت. در این وضعیت تاریخی ویژه نیز مفهوم «جامعه اسلامی» در میان اهل تسنن و شیعیان، با توجه به بر داشتهای متفاوت آنها از امر
حکومت، بازسازی و صورت بندی جدیدی یافت. بیتردید، شناخت این دورانهای تاریخی و بیرون کشیدن ویژگیهای هریک مهمترین گام در شناخت اندیشه سیاسی در جهان اسلام است. ما در یادداشتهایی که از این پس در این بخش خواهد آمد، میکوشیم که در باب آنها با تفصیل بیشتری بنگاریم.