تلخ و شیرین یک قند
سید رضا صائمی/ واقعیت این است که در بسیاری از فیلمهای ایرانی به شکل مستقیم و غیرمستقیم تلاش شده تا از منزلت خانواده و صیانت از آن صحبت شود تا بسیاری ازآنها قصه خود را در بستر یک موقعیت خانوادگی روایت کردند اما رضا میرکریمی در یک حبه قند خود خانواده و ساختار و مناسبات آن را به ویژه درشمایل سنتی آن به تصویر میکشد و اصلا نهاد و نظام خانوادگی به درام اصلی بدل میشود. قرار نیست تا به واسطه خانواده یا در یک بستر خانوادگی قصهای تعریف شود.
تماشاگر ایرانی دلبستگی عجیبی با ملودرامهای خانوادگی دارد و حتی سینما رفتن را یک کنش وتفریح خانوادگی میداند و اساسا خانواده را متر و معیار سنجش وارزیابی فیلمها قرار میدهد. شاید علت روانشناختی علاقه ایرانیها به سینما وفیلمهای هندی نیز بر ساخته همین ویژگی باشد. در همین گفتمان میتوان نسبت بین خانواده و سینمای ایران را درموقعیتهای گوناگون بررسی کرد کهگاه به وضعیتی پارادوکسیکال دچار میشود. واقعیت این است که در بسیاری از فیلمهای ایرانی به شکل مستقیم و غیرمستقیم تلاش شده تا از منزلت خانواده و صیانت از آن صحبت شود تا بسیاری ازآنها قصه خود را در بستر یک موقعیت خانوادگی روایت کردند اما رضا میرکریمی در یک حبه قند خود خانواده و ساختار و مناسبات آن را به ویژه درشمایل سنتی آن به تصویر میکشد و اصلا نهاد و نظام خانوادگی به درام اصلی بدل میشود. قرار نیست تا به واسطه خانواده یا در یک بستر خانوادگی قصهای تعریف شود. قصهای به تصویر کشیده میشود تا خانواده ایرانی و ماهیت آن تعریف شده باشد. این واقعیت را از طریق خوانش و کنش حسی - عاطفی مخاطب بعد از تماشای فیلم هم میتوان درک کرد. بدین معنا که تقریبا همه مخاطبان یه حبه قند فارغ از تاویلها و تعبیرهای متفاوتی که ممکن است ازمضمون اثر داشته باشند دریک حس مشترک با هم شریکند و آنهم هم تجربه لذتی نوستالوژیک ازیک خانواده اصیل ایرانی. این امتیاز مهم فیلم در نمایش جزییات زندگی ایرانی و مناسبات عاطفی - انسانی آن در تجربههای زیستهای است که هر یک از مخاطبان بخشی ازآن را خود تجربه کردهاند. نوع رابطهها و قهر و آشتیهایی که بین اعضای خانواده و قوم و خویش وجود دارد ازهمدلی و برادری گرفته تا حسادت و رقابتهای فامیلی. از تضادهای ایدئولوژیکی و سیاسی گرفته تا تفاهم و تقابلهای شخصی. میرکریمی برای بازنمایی عمیق و چندلایه خود از خانواده ایرانی، هوشمندانه دو آیین مهم فرهنگی ایرانی را دستمایه قصه خود قرارمی دهد تا ازطریق دو مراسم عروسی و عزایی، تحلیلی جامعهشناختی وتفسیری روانشناسی ازغم و شادی خانوادههای ایرانی را به تصویر بکشد. اگرزندگی را مجموعهای ازغم وشادی و تلخی و شیرینی فرض کنیم این دو حس مهم رفتاری به واسطه دو مراسم عروسی وسوگواری بستری فراهم میکند تا کارگردان به بهترین وجه ممکن، خانواده ایرای را مورد واکاوی قرار دهد. درواقع دریک حبه قند یا یک قصه خانوادگی مواجه نیستم با خودخانواده روبروهستیم باتمام ویژگیها و کارکردهایش. نگاه جزیی نگر میرکریمی نه فقط درماهیت قصه و چگونگی بسط درام که درهدایت و نوع بازی گرفتن ازبازیگران نیزنمود دارد وفارغ ازتفاوت ماهوی سینمای میرکریمی و فرهادی میتوان به اشتراکات زیادی ازاین حیث بین این دوفیلمساز توانایی ایران دست یافت. برعکس فیلمهای قبلی میرکریمی این باربا فیلمی پرشخصیت وپربازیگر مواجهیم که هم شخصیت پردازیها وهم نقش آفرینی هریکی ازبازیگران به خوبی درخدمت قصه و فضای روانشناختی آن از منظر نگاهی است که میرکریمی به موقعیت این درام داشته است. هرچند که ازحیث فرم و ساختارروایی بین یه حبه قند وفیلم قبلی میرکرمی تفاوتهای زیادی وجود دارد اما یه حبه قند را میتوان از لحاظ مضمون و ماهیت قصه با به همین سادگی قیاس کرد که این بار قراراست روزمرگی جمعی و خانوادگی را به تصویر بکشد. واقعیت این است که یه حبه قند هم مثل به همین سادگی فاقد قصهای دراماتیک و مشخص است اما نمایش جزییات زندگی روزمره درهر دو فیلم به آن سویه دراماتیکی بخشیده و تعلیق آفرین کرده است. به عبارت دیگر میرکریمی با قوام بخشیدن به فرم و ساختار اجرایی فیلم خود به آن ماهیتی نمایشی داده و خلاء فقدان قصه را پرکرده است. هرچند ریتم فیلم به ویژه درمیانههای کار کند میشود و مخاطب مدام منتظر رخد دادن یک اتفاق محوری در فیلم است اما جذابیت جزییات زندگی و خانواده ایرانی با حس نوستالوژی و حافظه تاریخی مخاطب از تجربیات زیسته در این موقعیت مشترک، لذت تماشای یه حبه قند را درکام او شیرین میکند حتی اگر فیلم با یک تلخی به پایان برسد. تلخی و شیرنی زندگی نیزگاه با تاثیریک حبه قند تعیین میشود. بسط مدرنیسم و دشواریهای آن در زندگی ایرانی شاید موجب شده تا تماشای یه حبه قند و تداعی خاطره انگیز خانواده ایرانی که دیگر کمتر نشان و نشانهای از آن برجای مانده برای تماشاگر ایرانی شیرین باشد.