زخمهاي ماندگاري كه روح و جسم را ميخورند!
پسرك با چشمهاي درشت و رنگي و مژههايي كه تاب بلندي زياد را نياورده و فر شده است، سلام ميكند. مؤدب و با احترام، سرش را زيرانداخته و با دست گونه راستش را ميپوشاند تا چشمها زخم بزرگ و قرمزرنگ روي گونهاش را نبينند، زخمي كه علاوه بر جسم، روح او را نيز آزرده است.
ايسنا: وقتي پسرك براي لحظهاي به قصد رفع خواب، دستش را از گونهاش برميدارد، زخم، چهره كريه خود را نمايش ميدهد و تو دلت ميگيرد كه چگونه يك بياحتياطي، ناآگاهي يا كاستي و سهلانگاري غيرمسئولانه از سوي كساني كه مسئول هستند، اين مخلوق زيباي خداوند را اين گونه زخمي كرده است.
اما اين زخم تنها يادگار "سالك"، بر تن تنها شهروند "شهريار" نيست، دستهاي همان پسرك و گونه و پيشاني خواهر كوچكش، بازوي مادر و زير چشم پدرش و صورت و بدن بسياري از اعضاي جامعه كوچك شهريار، زيرگوش كلانشهر شيراز از گزند زخم در امان نماندهاند.
سالك، زخمي كه به واسطه طول مدتزماني كه از ايجاد تا بهبودي به طول ميانجامد، به اين نام ناميده شده است، چه يادگارها كه بر صورت و اندام مردان و زنان شيرازي و آنها كه در نزديكي اين شهر سكونت دارند، نگذاشته و نميگذارد! اما چرا بايد در قرن 21 و در هزاره سوم ميلادي، همچنان در كوچه پس كوچههاي شيراز و شهر و روستاهاي اطراف با وحشت از پشه خاكي قدم بزنيم.
به گزارش ايسنا، تعداد زيادي از دختران مدرسههاي ابتدايي، راهنمايي و متوسطه شهريار و لپويي(يكي از شهركهاي اطراف شيراز) و حتي مدارس برخي نقاط حاشيهاي و شمالي شهر شيراز يا اثري از زخم را تا آخر عمر خواهند داشت يا به تازگي زخمي شده يا در خوشبينانهترين حالت، يكي از اعضاي خانواده، دست به گريبان اين درد است.
تعريف بيماري
"ليشمانيوز"(سالك) مجموعهاي از بيماريهاي انگلي است كه در نوع جلدي يک بيماري مزمن پوستي است که به آن لکه سال، زخم سرخس و سالک مشهور بوده و عامل آن تكياختهاي از جنس "ليشمانيا" است.
اين بيماري قابل انتقال بين انسان و حيوان بوده و در برخي سگسانان و جوندگان، مواردي از ابتلا به آن ديده شده است.
"ليشمانيوز" را بيماري ويژ فصول گرم سال ميدانند و از طريق گزش نوعي پشه بهنام پشه خاكي به انسان منتقل ميشود.
علائم بيماري "ليشمانيوز" جلدي
"ليشمانيوز" جلدي پس از گزش پشه ابتدا به شكل يك پاپول(برجستگي كوچك تحريك كننده) بروز كرده و بهتدريج بزرگ شده و به زخمي بدل ميشود كه خود به خود و ظرف چند هفته تا چند ماه و گاهي يکسال يا بيشتر بهبود پيدا ميكند.
اين زخم كه ظاهري نامطلوب دارد، لبههايي برجسته و وسطي حفره ماننده دارد و در انواع سالك جلدي، ترشح يا بدون ترشح ديده ميشود.
در موارد نادري در برخي افراد با عود بيماري و پس از بهبود ضايعه اوليه، در همان نقطه، برجستگي پاپول مجددا ديده شده و زخم دوره خود را تكرار ميكند.
ضايعات ناشي از بيماري سالک
بيماري "ليشمانيوز" جلدي در ايران به دو شکل متفاوت روستايي(مرطوب) و شهري(خشک) طبقهبندي شده و در شيراز بيشتر موارد مرطوب آن ديده شده است.
راه انتقال بيماري(ناقل)
مهمترين راه انتقال اين بيماري از طريق گزش پشه خاكي است.
اين حشره كه ظاهري شبيه پشه آنوفل(مالاريا) دارد، در مكانهاي تاريك و مرطوب به خصوص در ابتدايلانه موشها استراحت ميكند و همچنين در بيابانها و جنگلهاي باراني نيز ديده ميشود.
در اطراف شهرها معمولا پشه خاكي نيمه اهلي در نقاطي مانند زير سنگها و نخالهها كه مرطوب و تاريك است، زندگي ميكند.
طول پرواز اين حشره گزنده، حداكثر يك متر بوده و تا چندصد متري اطراف محل استراحت خود بهصورت متناوب قادر به حركت است.
مخزن بيماري
براساس تحقيقهاي انجام شده، مخزن بيماري نوع شهري يا مرطوب "ليشمانيوز" سگها تشخيص داده شدهاند، شيراز، اصفهان، نيشابور، مشهد، بم و كاشان بهعنوان اصليترين كانونها در اين نوع از سالك عنوان شده است، اما در نوع روستايي يا خشك كه مهمترين كانونها اصفهان، سرخس، تركمنصحرا و اسفراين در منابع ذكر شده و نام برده ميشود، جوندگان، مخزن بيماري شمرده ميشوند.
نوعي موش صحرايي بهنام "رومبوساوپيموس" و "مريونس ليبيكوس" و "مريوسهوريانه" و "تاترا اينديكا" و ديگر انواع موشها، از جمله مخزنهاي اصلي بيماري محسوب ميشوند.
يكي از مهمترين مسايل در سالك، دوره طولاني بيماري است كه زمان پنهان آن 2 تا 8 ماه در منابع مختلف ذكر ميشود، دورهاي كه در محل گزش يك نقطه جوش كوچك و قرمزرنگ ايجاد شده و كمي خارش دارد، اما فرد دردي احساس نميكند.
بعد از آنكه جوش شروع به سفت شدن كرد و ملتهب شد، بيماري از مرحله كمون(پنهان) وارد مرحله بروز علايم ميشود و از زخم مايعي ترشح شده و محل آن قرمز تيره يا قهوهاي ميشود و در نهايت زخم سرباز كرده و با حاشيهاي نامنظم و برجسته شروع به رشد ميكند.
بهبود زخم از مركز آن آغاز شده و بعد از 6 تا 12 ماه بهبود پيدا ميكند، اما اثر آن مانند جاي سوختگي بهصورت مادامالعمر بر پوست فرد باقي خواهد ماند.
اگر ساكنان قديمي نقاطي كه بهعنوان كانون بيماري در منابع درسي و تحقيقاتي از آنها نام برده شده است را مورد سئوال و معاينه قرار دهيم، بيشتر آنان سالك را ميشناسند و بعضا اثري از اين زخم بر بدن دارند. ميزان وسعت ابتلا به سالك در دوران گذشته بهحدي بوده كه برخي شاعران و نويسندگان در نوشتههاي خود به آن اشارههايي كردهاند.
آنچه از اهميت بالايي برخوردار است، پيشگيري از ابتلا به اين بيماري است، اقدامي كه با استفاده از راهكارهايي بسيار ساده قابل دستيابي بوده و هزينههاي اندكي به همراه دارد.
شايد مهمترين هزينه پيشگيري از ابتلا به سالك، آموزش به مردم و اطلاعرساني در خصوص اين بيماري است، كاري كه لزوما بهصورت پيوسته و مداوم و با استفاده از روشهاي مختلف اطلاعرساني، بايد انجام شود.
بهسازي و ترميم شکاف ديوارها در مناطق مسکوني و نگهداري دام و طيور، بهسازي کانالهاي روباز، دفع صحيح فاضلاب و نخالهها و ضايعات ساختماني، اتلاف سگهاي ولگرد و مبارزه با جوندگان، تخريب و تسطيح اماکن مخروبه و متروکه، نصب توري ريز بر روي پنجرهها و درهاي ورودي، استفاده از پشه بند معمولي و ترجيحا آغشته به حشره کش که براي مدت طولاني اثر آن باقي ميماند، استفاده از پمادها و مواد دورکننده حشرات هنگام استراحت و خواب در مناطق آلوده، پوشانيدن زخمهاي سالکي به منظور جلوگيري از آلوده شدن پشه خاکيهاي جديد و انتشار بيماري به ديگران، سمپاشي محيطهاي زندگي و استراحت پشه خاكي و ... از جمله راهكارهاي پيشگيري است.
بايد توجه كرد كه سمپاشي و مبارزه با ناقل و مخزنهاي بيماري بايد بهگونهاي انجام شود كه اتلاف همه را در پي داشته باشد، در غيراين صورت تنها كانون بيماري را از يك نقطه به نقطهاي ديگر منتقل كردهايم.
كارشناسان بهداشت با قاطعيت ميگويند، متاسفانه در شيراز و ساير شهرهاي بزرگ، اين موضوع رخ داده و بهدليل فعاليتهاي پيشگيرانه از جمله اتلاف سگ، مبارزه با جوندگان و سمپاشيهاي غير اصولي، زمينه مهاجرت عامل و ناقل را فراهم كرده است و اكنون در اغلب روستاهاي اطراف اين كلانشهر، مردم با اين بيماري دست و پنجه نرم ميكنند.
بيماري سياه يا "كالاآزار"
يك نوع از بيماري ليشمانيوز كه به ليشمانيوز احشايي معروف است، كالاآزار ناميده ميشود، بيماري بسيار خطرناكي كه بهدليل نفوذ انگل تكياختهاي، عامل بيماري به درون دستگاه گوارش فرد وارد شده و با ايجاد زخم در نواحي داخلي گوارشي، فرد را تا مرز مرگ همراهي ميكند.
"كالاآزار" كه به سختي تشخيص داده ميشود، تهديدي جدي است، اين يك هشدار از سوي كارشناسان بهداشتي است و بايد آن را جدي گرفت.
در ايران و شيراز بهدليل دسترسي نداشتن به آمار دقيق و آمارگيري دقيق در خصوص بسياري از بيماريها مانند سالك و عليرغم تاكيدات وزارت بهداشت و دستگاههاي بهداشتي بر لزوم آمارگيري توسط عوامل بهداشتي و درماني در نقاط مختلف، متاسفانه آمار صحيحي از ابتلا به سالك و كالاآزار وجود ندارد.
به گزارش ايسنا، امروز اگر به روستاهاي كوچك و شهرهاي اطراف كلانشهر شيراز، خصوصا در نواحي شمالغرب، شمال و شرق اين شهر، سركشي داشته باشم، شواهدي از وجود بيماري در اين روستاها كه شرايط براي زندگي و حضور مخزن و ناقل بيماري وجود دارد، ديده ميشود.
يكي از اين روستاها، شهريار نام دارد، شهري كوچك در بيست و اندي كيلومتري شيراز، شهري كه بسياري از كارمندان، معلمان و حتي ساكنان آن مداوم به شيراز سفر كرده و ميكنند، اين يك هشدار جدي به مسئولان بهداشتي است تا با انديشيدن راهكاري عاجل، سدي غيرقابل نفوذ در برابر اين بيماري ايجاد كنند.
به گزارش ايسنا، درمان بيماري سالك، در عين سادگي، طولاني مدت بوده و نيازمند ممارست فرد بيمار و پيگيري درمانگر است.
تحقيقات سازمان بهداشت جهاني نشان ميدهد كه "ليشمانيوز" در سالهاي اخير به يكي از بيمايهاي مهم و با آماري بالا از موارد ابتلا تبديل شده است.
براساس گزارشهاي سازمان بهداشت جهان، "ليشمانيوز" اكنون به علت اهميت بهداشتي و آمارهاي ابتلاي بالا، به يكي از 6 بيماري مهم مناطق گرمسيري و نيمه گرمسيري جهان تبديل شده است.
اگرچه مسئولان بهداشتي در ايران تاكيد ميكنند كه اقدامات انجام شده در حوزه پيشگيري از "ليشمانيوز"، فعاليتهاي گستردهاي بوده است، اما اينكه چرا سالك بازگشتي دوباره دارد، جاي سئوال است.
افزايش موارد ابتلا به سالك در نقاطي كه قبلا كانون بيماري محسوب ميشد، به صدا درآمدن زنگ خطر است، زنگ خطر خصوصا براي آنها كه سالك را به فراموشي سپردهاند.
به اعتقاد اكثر پزشكان متخصص و اساتيد دانشگاه پزشكي، "ليشمانيوز" يك بيماري بسيار خطرناك است، بيماري مهمي كه بايد مقامات بهداشتي در راستاي مقابله با آن تدابير لازم را انديشيده و سريعا اجرايي كنند.
به گزارش ايسنا و براساس آمارهاي سازمان بهداشت جهاني، ايران يكي از هفت كانون اصلي "ليشمانيوز" در جهان بهشمار ميرود و شيراز در اين ميان، يكي از كانونهاي اصلي و مهم كشور در اين بيماري است. حال آنكه 80 كشور جهان با اين مشكل بهداشتي دست به گريبان هستند.
خوب است تا قبل از آنكه شاهد افزايش تعداد مرگ و مير، معلوليت و مشكلات روحي و جسمي متعدد ناشي از "ليشمانيوز" باشيم، قدمهاي مطمئن خود را براي مقابله حسابشده و كارشناسانه با آن برداريم.
بيترديد يك مرحله از اين گامها، انجام اقدامات تحقيقاتي است كه پايه و اساس مقابله با عامل، ناقل، كانونهاي آلوده، همچنين تشخيص و درمان سريع بيماري در مبتلايان است.