عاشورا، فصل مشترک همه اقوام ایرانی/از خره مالی تا علم بندان
فکر میکنم عاشورا یک پدیده چند وجهی است و در محرم و عزاداریهای آن جاذبههایی وجود دارد که برای چشم تیز بین و نکته سنج هر عکاس، ارزش ویژهای دارد. گوناگونی فرهنگ در اقوام ایرانی جاذبههایی را در این سنت ایجاد کرده که فکر میکنم در کمتر آیین و مراسمی بتوان این چنین تنوعی را دید. بسیاری از داستانها و روایتهای موجود در ادبیات ما جلوهگر فرهنگ عاشورایی است و میتوان از عاشورا به عنوان عنصری که ادبیاتمان را غنیتر کرده یاد کرد
کد خبر :
174123
سرویس فرهنگی «فردا»،مائده ملاآقایی؛
چشم که بچرخانی و به دور و برت خوب نگاه کنی چیزهای زیادی را میبینی که میتوانند بهانهای باشند برای برگزاری یک نمایشگاه هنری. زخم خوردن گلی زیر حجوم برف و تگرگ، به دنیا آمدن یک کودک و خیلی چیزهای دیگر. گاهی هم یک سنت و یا حفظ آن دلیلی میشود برای اینکه عزمت را جزم کنی، کفشهای آهنیات را ور بکشی و راه سفر در پیش بگیری تا میراثی ماندگار از خود به جا بگذاری. «مجتبی آقایی» عکاس نام آشنای کشورمان به گفته خودش ۲۰ سالی میشود که محرمها راه سفر در پیش میگیرد و راهی شهرهای ایران
میشود تا تا شاید روزی بتواند مجموعهای درخور از سنتهای عزاداری کشور را به نمایش بگذارد. از راه رسیدن محرم بهانهای شد تا پای حرفهای این هنرمند بنشینیم و از تجربیاتش در این سالها استفاده کنیم. گفتوگوی زیر حاصل این بهانه است.
ببینید ارائه دادن مجموعهای نفیس از عکسهای عاشورا چیزی نیست که به سادگی حاصل شود و یک عکاس به هیچ عنوان نمیتواند مدعی باشد که با یک سال و یا حتی ۱۰ سال عکاسی کردن از عزاداری این دهه، مجموعهای کامل از فرهنگ عاشورایی ایران را جمع آوری کرده. من به شخصه
بیش از ۲۰ سال است که این موضوع را به طور ثابت دنبال میکنم و عکاسی از آئینهای عاشورا همیشه از دغدغهها و علاقههایم بوده و هست و در این مدت سعی کردهام به تمام نقاط کشور سفر کنم. با این حال به جرئت میتوانم بگویم هنوز نمیتوانم مجموعهای ارائه دهم که بتواند حق مطلب را ادا کند و با وجود تنوع تکنیک در تهیه این آثار، این عکسها قطرهای از دریای این سنت هستند. یعنی تا به حال این عکسهایی را که در طول این ۲۰ سال تهیه کردهاید در هیچ نمایشگاهی نمایش ندادهاید؟ هر سال با شروع محرم نمایشگاههایی با موضوع و مضمون عاشورا برگزار میشود و من همیشه در این
نمایشگاهها یک پای ماجرا هستم. تعدادی از این عکسها را به صورت جسته و گریخته در این گالریها به نمایش گذاشتهام، اما اینکه مجموعهای منسجم از این ۲۰ سال باشد، خیر. شنیدهایم شما اهل کرمانشاه هستید. کرمانشاه هم از آن شهرهایی است که فرهنگی غنی دارد و این غنای فرهنگی به عزاداریها هم اختصاص دارد. قاعدتا باید ایران گردیتان را برای عکاسی از شهر خودتان شروع کرده باشید. بله درست است. عاشورا یک فصل مشترک میان همه اقوام ایرانی است و این فرهنگ عزاداری مردم کرمانشاه، من را بر آن داشت که اولا این فرهنگ را به تصویر بکشم و بعد هم دوربینم را به دوش بگیرم و برای به تصویر
کشیدن این فصل مشترک راهی شهرهای کشورم شوم. مگر فرهنگ عزاداری مردم کرمانشاه چه داشت که این ذوق را در شما ایجاد کرد تا به قول خوتان دوربین به دوش بگیرید و برای به تصویر کشیدن این فصل مشترک راهی شهرهای ایران شوید؟ مردم کرمانشاه همیشه عزاداری عاشورا را بسیار پر رنگ و پر شور برگزار میکنند و شما میتوانید وحدت زبان و پوشش و لباس را در بین این مردم ببینید. از طرفی تنوع حضور اقشار مختلف در عزاداری کرمانشاه بسیار جالب و دیدنی است. چیزی که در این فرهنگ برایم جالبتر از همه است، حضور زنان در اجتماع عزاداران است. شاید بگویید زنان که در همه جای ایران برای عزاداریها
حاضر میشوند، اینکه دیگر جذابیت ندارد. اما باید بگویم که زنان در عزاداریهای کرمانشاه در حاشیه نیستند و شما میتوانید دستهجات زیادی از آنها را به صورت مستقل از مردان در خیابانها ببینید. چنین چیزی را من فقط در کرمانشاه دیدهام.
عزاداری عاشورا در هر شهر حال و هوای خودش را دارد. مثلا قمیها دسته چهلاختران دارند، زنجانیها به خود قفل میزنند و خرمآبادیها سرورویشان را گلمالی میکنند. وقتی اکثر شهرهای ایران را سفرکردهاید باید از این رسمها هم زیاد دیده باشید. کمی از این آداب و رسوم برایمان بگویید.
همان طور که قبلا هم گفته شد تنوع آداب و رسوم عزاداری در کشور ما به ویژه در دهه اول محرم بسیار بالا است. مثلا در شمال کشور مردم در ماسوله روز تاسوعا علم بندان میکنند و مردم شهر کویری تفت در این ماه و روز عاشورا از علائم و نشانههایی برای عزاداری استفاده میکنند. در شهر دیگری مثل خرم آباد هم مردم به سر و رویشان گل میزنند و اصطلاحا به آن «خرهمالی» میگویند و دزفولیها با شبیهخوانی تمام واقعه عاشورا را بازنمایی میکنند. دمام نوازی خوزستان و شهرهای صاحلی خلیج فارس و نخل بندان استان یزد از دیگر مراسمهای دیدنی است. از این رسمها تا دلتان بخواهد زیاد است و
مجموعه همه اینها باعث شده که عاشورا در ایران دارای یک تنوع بصری باشد. زیباترین خاطرهای که در طول این ۲۰ سال از این سفرها به یاد دارید چیست؟ این تکراریترین و در عینحال تازهترین سوال برای هر آدمی است. اگر بخواهم خاطراتم را در این ۲۰ سال بازگو کنم برای خود یک کتاب است که میتوانم جدای از عکسهایم آنها را چاپ کنم. باید بگویم که هر شهر ایران و حتی هر روستایش برای من دنیایی خاطره است و تمامی این رسومی که در این سالها دیدهام به وسعت یک خاطره زیبا هستند و ارزش به یاد سپردن را دارند.
********************************
عکاسان زیادی هستند که عاشورا را برای نگاه از پشت چشمهای شیشهای دوربینشان انتخاب کردهاند. چه چیزی پشت این پرده هست که این تمایل را برای عکاسان ما به وجود آورده؟ فکر میکنم عاشورا یک پدیده چند وجهی است و در محرم و عزاداریهای آن جاذبههایی وجود دارد که برای چشم تیز بین و نکته سنج هر عکاس، ارزش ویژهای دارد. گوناگونی فرهنگ در اقوام ایرانی جاذبههایی را در این سنت ایجاد کرده که فکر میکنم در کمتر آیین و مراسمی بتوان این چنین تنوعی را دید. بسیاری از داستانها و روایتهای موجود در ادبیات ما جلوهگر فرهنگ عاشورایی است و میتوان از عاشورا به عنوان
عنصری که ادبیاتمان را غنیتر کرده یاد کرد. به همین دلیل هنرمندان در هر دورهای به آن پرداختهاند و این قصه هیچ وقت رخت کهنگی به تن نمیکند. گوناگونی فرهنگ در اقوام ایرانی، استفاده از نمادها و نشانهها را در پی دارد و این خود جاذبهای بصری را به همراه میآورد. اولین و مهمترین نکته برای عکاسان هم همین جاذبه بصری است. روی هم رفته آیین عاشورایی پیوند محکمی با خرده فرهنگهای بومی ما دارد و این برای یک عکاس مسئله مهمی است. زمان محدود عزاداری عاشورا در مقابل این همه گوناگونی فرهنگی که از آن صحبت کردید از جاذبههای این سنت نمیکاهد؟ اتفاقا برعکس. فکر میکنم
این زمان فشرده یک تمرکز ویژهای را ایجاد میکند و باعث میشود هنرمندان قدر این لحظههای زودگذر را بدانند. دانستن قدر لحظههای طلایی کاملا صحیح است. اما فکر میکنید این زمان محدود این امکان را برای یک عکاس فراهم میکند که بتواند مجموعهای قابل قبول ارائه دهد؟