عاشورا؛ قيام سياسي براي اصلاح جامعه
حركتهاي اجتماعي به فراخور عوامل اساسي مؤثر در آن و كميت و كيفيت هر يك از آنها در قالبهاي تحليلي متفاوتي ارزيابي ميشوند. ميزان پيوند گستردگي و كاركرد پيامهاي اجتماعي مهمترين عواملي هستند كه درتحليل و بازشناسي پيامهاي اجتماعي مد نظر قرار ميگيرند.
تعامل: مهدی اسماعیلی- حركتهاي اجتماعي به فراخور عوامل اساسي مؤثر در آن و كميت و كيفيت هر يك از آنها در قالبهاي تحليلي متفاوتي ارزيابي ميشوند. ميزان پيوند گستردگي و كاركرد پيامهاي اجتماعي مهمترين عواملي هستند كه درتحليل و بازشناسي پيامهاي اجتماعي مد نظر قرار ميگيرند. با در نظر گرفتن مختصاتي سه بعدي، اين مفهوم بصورت يك مدل ساده قابل ارائه ميگردد. در اين مختصات: X (طول) - بازه زماني و استمرار شفاف و بالنده در طول زمان Y (عرض) - گستردگي مخاطب و طيف شناسي در سطوح قومي، ملي و فراملي Z (ارتفاع)- عمق نفوذ پيام در ارواح بشر كه ضامن تداوم، بقاء وجاودانگي حركت ميباشد. با اين نگاه حركتهاي اجتماعي در بستر جهان مادي در دو بعد محصور مانده و عقيم خواهد ماند. (همانند جريان بت پرستي كه عليرغم سابقه كهن آن امري باطل شناخته شده است) و حركتها و دعوتهاي اجتماعي الهي و با انگيزشها و دغدغههاي انساني و فطري برخاسته از توحيد بدليل مخاطب قرار گرفتن ارواح بشر در اين گونه حركات فضايي سه بعدي را به خود اختصاص داده و جاودانگي به خود ميگيرد. با در نظر گرفتن اين صورت تحليل، حماسه عاشورا بدليل پيامد وآثار ژرف آن در طول تاريخ و در حوزههاي فردي و اجتماعي زندگي بشري و حتي در ميان جوامع غير مسلمان ماندگارترين و بزرگترين دعوتهاي اجتماعي درطول تاريخ ميباشد. علاوه بر جاودانگي اسلام كه خداوند وعده آن را داده است، حركت اصلاحي امام حسين (ع) علت مبقيه نهضت ديني رسول اكرم ميباشد. زيرا در زماني كه نهال اسلام در زير تاخت و تاز ظلم وجور و منفعت طلبيهاي حكام جور قرار داشت و از جامعه اسلامي جز ظاهري باقي نمانده بود، حركت اصلاحي اباعبدالله روحي تازه به كالبد بيمار جامعه اسلامي دميد و عمق نفوذ و زلال آزادي خواهي آن سرمشقي براي بشريت گرديد. قيام امام حسين (ع) به عنوان بزرگترين و جاودانهترين حركت اصلاحي تاريخ بشر آموزههاي فراواني به همراه دارد. بايد در نظر داشت كه روند جاودانگي اين حركت در مخاطب قرار گرفتن ارواح و فطرتهاي بشري نهفته است و بدليل خاستگاه ديني و دغدغههاي الهي، منشأ حركتهاي اصلاحي چهاردهقرن اخير قرار گرفته است. در بازشناسي اين حركت و ابعاد آن در اين كوتاه به طور مختصر 3 موضوع را بررسي خواهيم كرد. الف) علل، عوامل و ريشههاي شكل گيري قيام عاشورا ب) درسهاي عاشورا ج) عبرتهاي عاشورا الف) علل شكل گيري قيام عاشورا خارج شدن جريان خلافت مسلمين از مجراي خود و انحراف آن پس از رحلت رسول خدا خشت اول انحراف بود كه با تبعيضات اقتصادي، سياسي و اجتماعي همراه گشت و طبقه جديدي را شكل داد. در اين مسير سابقه اسلام ملاك برتري و امتيازات و موقعيتها قرار گرفت در كنار اين انحرافات، تشكيل رانتهاي قدرت- ثروت در حاشيه اين امتيازات طبقاتي عامل ديگري بود كه شكاف ميان مردم و حاكمان را افزايش داده و شوق حاكمان را براي تثبيت موقعيت خود به هر طريق ممكن افزون ميساخت. اين در حاليست كه در فرهنگ ديني جامعه نبوي، ملاك برتري تقوا شناخته ميشد. فراموشي آرمانها و كمرنگ شدن اين ملاكها در جامعه ضرورت حركتي اصلاحي را جهت بازگشت آرمانها در اولويت و جاري ساختن آنها را در جامعه ضروري ميسازد. قيام امام حسين (ع) عليرغم شبهههاي فراواني كه از جانب بدخواهان بر آن وارد شد، نه حركتي فردي و با دستوري اختصاصي ونه حركتي دنيا طلبانه و با هدف كسب قدرت و ثروت بود. چرا كه با در نظر گرفتن شرايط آن روز جامعه اسلامي، شكست ظاهري اين حركت بديهي بود. تصريح اباعبدالله به انگيزههاي خويش و عملكرد ايشان نشان از روشني راهي است كه اين حركت ترسيم كرده است. حضرت در وصيتنامه خويش به برادرشان هدف قيام خود را امر به معروف و نهي از منكر و اصلاح امت رسول خدا معرفي مينمايد. امر به معروف و نهي از منكر مؤثرترين و مقتدرترين جلوه اين مهمّ در امر حاكمان به معروف و نهي آنها از منكر متجلي ميشود. چرا كه حاكمان در جايگاهي قرار دارند كه اصلاح و فساد ايشان، صلاح و فساد جامعه را به دنبال خواهد داشت. بنابر اين امر به معروف ونهي از منكر حاكمان به عنوان اولين گام در حركت اصلاحي اباعبدالله يكي از اركان اصلي قيام عاشورا ميباشد. اصلاح امت رسول خدا (ص) نگاهي به اوضاع جامعه اسلامي همزمان با حيات امام حسين (ع) نشان از رواج حرمتها، فراموشي ارزشها و آرمانها و رواج دنيا طلبي دارد. در اين شرايط بر حجت خداست تا براي اصلاح ساختهاي ذهني و اجتماعي جامعه اقدام كند. با نگاهي به علل قيام اباعبدالله (ع) كه از بيان حضرت ارائه گرديد ملاحظه ميشود كه با در نظر گرفتن آثار اين حركت در طول تاريخ و جاودانگي آن، قيام عاشورا به عنوان حركتي سياسي براي ساختار شكني در حوزههاي سياسي اقتصادي اجتماعي و فرهنگي و بناي جامعه اسلامي و ساماندهي تمدن اسلامي صورت گرفته است. ب) درسهاي عاشورا قيام عاشورا درسهايي را براي بناي زندگي اسلامي و مبتني بر ارزشهاي الهي همراه دارد. در كوتاه سخن ميتوانيم پيامهاي، آسيب پذيري جبهه دشمن در عين تواناييهاي ظاهري، لزوم فداكاري براي حفظ دين، لزوم بصيرت ديني براي قرار گرفتن در جبهه حق، تفكيك مرز وظيفه و نتيجه در شرايط بحراني و اهميت تشخيص و تصميم به موقع را از اين قيام دريافت نمائيم. ج)عبرتهاي عاشورا بازشناسي و تحليل ساختار اين عبرتها و تطبيق آن در جريانهاي اعصار گوناگون، ميتواند با شناساندن افتهاي جامعه ديني، راهكارهاي مقابله و ابزار لازم براي اين حركت را ارائه كند. شناخت سير قهقرايي جامعه اسلامي از صدر به ذيل و دلايل اين امر جرياني است كه عبرتهاي فراواني را به همراه خواهد داشت. سؤال اينجاست كه چه شرايطي ايجاد شد كه جامعه اسلامي از آرمانهاي والاي خود نزول كرد تا به جايي كه حجت خدا و فرزند رسول خدا (ص) به دست مسلمين و با قصد قربت به قتلگاه رفت؟ قرآن ميفرمايد: « فخلف من بعدهم خلف اضاعوا الصلوه و اتبعوا الشهوات فسوف يلقون غياً »( سوره مريم، آيه 58) -حذف معنويت از زندگي. دور شدن از ذكر خدا كه مظهر آن نماز است و فراموشي ارزشهاي الهي و معنوي و تبديل آن به آرمانهاي دنيوي. -پيروي شهوات. جايگزيني اولويت دنيا طلبي و لذت جويي در جايگاه زندگي ديني و در پي آن مال اندوزي قدرت طلبي و شهوتراني مواردي است كه حاصل اين نزول ميباشند. -مسلم اين است در جامعهاي كه ملاكهاي الهي و آرمانهاي ديني جهت توسعه معارف الهي و كيفيت فضيلت و گستراندن عدالت به فراموشي سپرده و خواستهاي دنيوي جايگزين آنها شود و آرمانهاي والا به فراموشي سپرده شوند، برگزيدگان و حاكمان جامعه نيز از ميان همين ايدهها بيرون آمده و همين راه را خواهد پيمود. لذا فراموشي خدا و پيروي شهوات در عصر اباعبدالله (ع) از اهم مواردي هستند كه جامعه اسلامي با ابتلاي به آن پايههاي حكومت ظلم اموي را مستحكم تر ساخت و دنيا طلبي بي اختيار توان حركتهاي اصلاحي را از ايشان سلب كرد. آلودگي به زخارف دنيا و دلبستگي به آنها از مواردي است كه عليرغم علم به حقانيت حركت اباعبدالله (ع) بسياري را در جبهه مقابل ايشان قرار داد. نمونه بارز آن عمر سعد ميباشد كه عليرغم وابستگي به خاندان اهل بيت (عليهم السلام) با وعده حكومت ري فريفته شده و در مقابل ياران حق صف آرايي ميكند. اين توضيح، نگاهي به نقش و جايگاه عوام وخواص در حماسه عاشورا و عملكرد هر يك از ديگر عبرتهايي است كه مداقه فراواني را ميطلبد. عوام؛ طبقه دنبالهرو هستند و به صورت گروهي در پي حركتها و تحليلها روان ميشوند از ويژگيهاي اين گروه، عدم تحليل عدم بصيرت و دنبالهروي در پي اكثريت ميباشد. اين گروه به دليل ضعف تحليل و عدم بصيرت، بدليل جلوه حق نماي جبهه باطل غالباً به صورت ناآگاهانه در اين جبهه قرار ميگيرند. عملكرد صحيح جبهه حق در آگاهي بخشي عامل مؤثري است كه راه را به طبقه عوام نشان ميدهد. خطبههاي امام حسين(ع) در صحراي كربلا خطاب به لشكريان اموي وتنبه ايشان، فدا شدن اصحاب و خانواده در راه برپايي دين و پيام رساني حماسه عاشورا توسط اسرا به بلاد اسلامي حركتي است در اين راستا كه بدليل وابستگي دنيايي مردم، در عين آگاهي يافتن به حقيقت جلوه چنداني در زمان خود نيافت. اگر چه حركتهايي همچون قيام مختار شكل گرفت، اما بدليل غالب شدن حكام جسور بر مردم و دلبستگي جامعه به دنيا خلافت از خاندان رسول خدا خارج گرديد. خواص؛ طبقه پيشرو و جريان ساز جامعه. از ويژگيهاي اين گروه قوه فكر و تحليل، بصيرت و آگاهي به زمان ميباشد. خط ترسيمي توسط خواص در سطح جامعه پيگيري ميشود. بنابراين توضيح، خواص جبهه حق و باطل موضوعيت مييابند. خواص جبهه حق آناني هستند كه با شناخت حق و معرفت به آن در اين جبهه قرار ميگيرند و خواص جبهه باطل آناني هستند كه در رأس جبهه باطل قرار ميگيرند. گروه ديگري كه جزو ريزشهاي جبهه حق هستند نيز دراين گروه قرار ميگيرند ايشان بدليل دلبستگي به دنيا ترجيح دنيا بر دين عليرغم آگاهي به حقانيت جبهه حق در زمره اصحاب باطل هستند. با توجه به نقش خواص در جامعه و پيروي عوام از ايشان بديهي است، غلبه خواص جبهه حق در جامعه و پيروي آن به سمت تكميل كادر خواص از عواملي است كه جامعه را به سمت پيشرفت و تعالي سوق ميدهد. شناخت جريان عوام و خواص در عصر اباعبدالله الحسين (ع) و تطبيق زماني آن با شرايط از عبرتهاي مد نظر رهبر معظم انقلاب در حماسه عاشورا ميباشد. تحليل نقش عوام و خواص در شكلگيري حركت اصلاحي عاشورا نكات ذيل را در بر ميگيرد. عوام؛ دلبستگي به دنيا و انحطاط اخلاقي جامعه خواص جبهه باطل پيگيري سياست« زر، زور، تزوير» از جانب معاويه و دستگاه اموي. خواص جبهه حق- تزلزل در خواص جبهه حق. پيروي از جريان جامعه در دنيا خواهي برخي خواص جبهه حق را از همراهي اباعبدالله (ع) دور كرد به گونهاي كه كمترين همراهي از جانب اين گروه با امام صورت گرفت. رهبر انقلاب به عنوان نمونهاي از عملكرد اين گروه در ترجيح دنيا بر دين ميفرمايد. « وقتي هاني بن عروه را توي زندان انداختند و سر و رويش را مجروح كردند اطراف قصر عبيد الله بن زياد را سربازان و افراد قبيلهاش گرفتند. ابن زياد ترسيد. آنها ميگفتند كه هاني را كشتند. ابن زياد به شريح قاضي گفت كه برو و ببين كه هاني زندهاست. برو به اينها بگو كه زنده است. آمد ديد كه هاني بن عروه زنده است. اما مجروح است هاني بن عروه گفت: اي مسلمانها ! اين چه وضعي است؟ خطاب به شريح گفت: قوم من چه شدند؟ پس چرا سراغ من نيامدند؟ چرا نميآيند مرا نجات بدهند؟ از اينجا شريح قاضي گفت: ميخواستم اين حرفهاي هاني را ببرم به مردمي كه دور دارالعماره را گرفتهاند بگويم اما افسوس كه جاسوس عبيد الله بن زياد آن جا ايستاده بود و جرأت نكردم. بله جرأت نكردم يعني همين كه ما ميگوييم: ترجيح دنيا بر دين»( حسينيه لشگر 27 محمد رسول الله20/3/75) خاص الخاصان جبهه حق آنهايي هستند كه آگاهانه پاي در راه اين حركت اصلاحي گذاشتند و امام زمان خويش را ياري نمودند برخي از ويژگيهاي اين دسته عبارت است از: اهل ذكر، انديشه و تحليل، اهل شناخت ومعرفت، بصير در دين، خلوص در عمل، صبور در مصيبتها، ايستادگي در برابر ملامتها، بي اعتنا به مظاهر دنيا، عرفان مبتني بر ولايت و شناخت زمان (تشخيص به موقع، تصميم به موقع) نام برد. زمان شناسي يكي از مهمترين ويژگيهاي اين حركت اصلاحي است. چرا كه به تعبير شهيد مطهري چيزي را كه ديگران (خواص جبهه حق) در آيينه نميديدند، ابا عبدالله در خشت خام ميديد. اين در حالي است كه پس از شهادت حضرت برخي هوشياريها ايجاد شد. ولي به دليل از دست رفتن فرصت و زمان مناسب كارايي لازم را نداشت. رهبر انقلاب در ارتباط با اين هوشياري فرمودند: «توابين در تاريخ عدهايشان چند برابر عدد شهداي كربلاست. شهداي كربلا هم در يك روز كشته شدند و توابين هم در يك روز كشته شدند. اما شما ببينيد اثري كه اين توابين در تاريخ گذاشتند، يك هزارم اثري كه شهداي كربلا گذاشتند، نيست. براي اين كه اينها در وقت خود نيامدند، كار را در لحظه خود انجام ندادند دير تصميم گرفتند دير تشخيص دادند. زمان شناسي خواص در لحظات حساس عامل نجات تاريخ و هدايت سير تكامل اجتماعي انسان به سوي آينده آرماني موعود ميباشد. ايشان در ارتباط با اهميت اين امر فرمودند: ببينيد از هر طرف حركت ميكنيد ميرسيد به خواص تصميم گيري خواص در وقت لازم تشخيص خواص در وقت لازم گذشت خواص از دنيا در لحظه لازم و اقدام خواص براي خدا در لحظه لازم بايد حركت لازم را انجام داد. اگر گذاشتيد، وقت گذشت ديگر فايده ندارد«. عبرت گيري از حماسه اصلاحي عاشورا مداقه و مطالعه بيشتري را ميطلبد. اما شايسته توجه است كه امروز جامعه اسلامي ايران مهياي جهش در حوزههاي گوناگون و پيشرفت وتعالي ميباشد، شناخت آسيبهاي جامعه ديني و تلاش براي ترميم آنها اهميت ويژهاي دارد و به همين دليل عبرت گرفتن از حماسه عاشورا جايگاهي ويژه يافته است.