آیینِ زندگی و آیینِ مرگ با «یه حیه قند»
همانقدر که مرگ در زندگی هست (بیماریِ روحانی)، زندگی هم در مرگ جاری میشود (صدایِ ضبطِ صوت دایی در نیمهشب بعد از مرگِ او). و مهمتر اینکه مرگ و زندگی، نمادها و آیینهایی دارند که میتوانند کلیتِ آنها را تا حدی نمایندگی کنند. پسند لباسِ تیرهی عزا میپوشد و سرِ سفره میآید، هیچکس درباره عروسیِ بیفرجامِ او حرفی نمیزند، همه این نماد را درک میکنند و یکی از زیباترین صحنههایِ فیلم رقم میخورد. در آنچه با تسامحِ بسیار «سنت» میگوییم، نشانهها پیچیده و بهشدت معنادار اند.
کد خبر :
179550
روزبه آقاجری: یکی از معدود فیلمهایی که در آن، هیچ شخصیتی آنچنان بزرگ نمیشود که جا برایِ حیاتِ باقیِ شخصیتها نگذارد، «یه حبه قند» است. چرا؟ چرا هیچ شخصیتی به محورِ فیلم بدل نمیشود در حالی که گویا پسندیده (با بازیِ نگارِ جواهریان) نقشِ محوری را در فیلم دارد؟ این پرسش میتواند به ما کمک کند تا به ژرفایِ فیلم نزدیک شویم. درواقع این پرسش ما را با چیزی روبهرو میکند که در نگاهِ نخست به چشم نمیآید. چیزی که بهظاهر در میانِ طنز، سرزندگی، بازیگوشی و در کل فضایِ صمیمیِ خانوادهی گستردهی دایی (با بازیِ سعید پورصمیمی) و مادر (با بازیِ سهیلا رضوی) دیده
نمیشود اما حضورش هست و مرگِ دایی با «یه حبه قند» آن را بهتمامی جلوه میدهد. در جهانی که دایی و مادر و تاحدی پسند ـ به شکلی پیچیده ـ به آن تعلق دارند، زندگی و مرگ چنان در هم آمیخته اند که حضورشان را در کنارِ هم بهخوبی میشود حس کرد. فضایی که این دو با زندگیِ انسان در هم میآمیزند، طبیعت است.
به همین خاطر است که بهترین مکان برایِ تجلیِ آیینیِ این سه (مرگ، زندگی و طبیعت) در زندگیِ انسان، شهر ـ روستایی در حاشیهی کویر باید باشد. پس همهی شخصیتها در لحظهای خاص در این مکان جمع میشوند تا در آیینِ زندگی
(عروسیِ پسندیده) و آیینِ مرگ (مرگِ دایی) شرکت کنند. در اینجا است که با گونه (type)هایِ شخصیتیِ مختلف روبهرو میشویم، روحانی، مغازهداری که زندان هم رفته، زنی ساده و همهجور آدم از هر سنوسالی. همانقدر که مرگ در زندگی هست (بیماریِ روحانی)، زندگی هم در مرگ جاری میشود (صدایِ ضبطِ صوت دایی در نیمهشب بعد از مرگِ او). و مهمتر اینکه مرگ و زندگی، نمادها و آیینهایی دارند که میتوانند کلیتِ آنها را تا حدی نمایندگی کنند. پسند لباسِ تیرهی عزا میپوشد و سرِ سفره میآید، هیچکس درباره عروسیِ بیفرجامِ او حرفی نمیزند، همه این نماد را درک میکنند و یکی از
زیباترین صحنههایِ فیلم رقم میخورد. در آنچه با تسامحِ بسیار «سنت» میگوییم، نشانهها پیچیده و بهشدت معنادار اند. آنها حرف میزنند و خود را بیان میکنند. و در موردِ این سه (مرگ، زندگی و طبیعت) خاص میشوند. در جهانی که دایی و مادر در آن زندگی میکنند، دو واقعه از اهمیتی بیبدیل برخوردار هستند: زندگی و مرگ. و طبیعت مکانِ پیوندخوردنِ این دو است. پس آیینهایِ مرتبط با اینها نیز آیینهایی با اهمیتی فوقالعاده میشوند. بسیار دیده ایم که در چنین زندگیهایی، جز برایِ عروسی و عزا برایِ هیچ مراسمِ دیگری چنین تدارک دیده نمیشود. مخاطبِ «یه حبه قند»
مشخصاً انسانِ شهری است. انسانی که با بهچنگآوردنِ رفاهِ نسبیای که زندگیِ شهری برایِ او به ارمغان آورده، رابطهی انداموارِ این سه (مرگ، زندگی و طبیعت) را ـ البته به شکلی انتزاعی ـ از هم گسسته است: فکر میکند مرگ را به کناری زده یا به تعویق انداخته است، زندگی را که بدونِ مرگ رنگ میبازد، در شادیای وسواسگونه و هیستریک خلاصه کرده و طبیعت را هم که پشتِ درهایِ شهر گذاشته و برایِ دلخوشی، تنِ تکهپارهاش را به بوستانهایِ شهری و پارکها آورده. اما مهمترین اتفاق در زندگیِ شهری برایِ انسانِ شهری، دورشدنِ او از زیستن با مرگ (نه صرفاً به معنایِ مرگِ جسمی)
است؛ شکلی از زندگی ارزشِ مرگ و مرگِ باارزش، گویا، در آن معنای زنده و مشخص خود را از دست داده اند (حسابِ مرگاندیشی و نهیلیسمِ انسانِ مدرنِ شهرزیست را جدا کنیم که البته با ارزشِ مرگ و مرگِ باارزش بسیار تفاوت دارند). «یه حبه قند» ارجاعِ ناپیگیر به زندگیای است که این سه با هم تنیده باشند. یعنی درواقع «یه حبه قند» ما را فرا میخواند به آن شکلی از زندگی که در آن مرگ حضوری سرزنده دارد. اما اینکه چرا میگوییم «ناپیگیر»، به این دلیل است که مکان را درست انتخاب نکرده است. به همین دلیل است که تماشاگران، مکان را بهانه قرار میدهند تا پیوندِ انداموارِ آن سه را
به زندگیای که به ما ربطی ندارد (زندگیِ روستایی) ربط دهند. در اینجا است که آنها از هستهی مرکزیِ فیلم فاصله میگیرند و دلخوش از شوخیها و غمگین از عزایِ بیهوا، مرزی میانِ خود و آنچه فیلم میگوید میکشند. فکر کنید همین واقعه در قلبِ شهر رخ میداد. آنوقت انسانِ شهری ـ شاید ـ بهتر به فقدانِ مرگ در زندگیاش پی میبرد.